Türkiyəyə qarşı böyük təhdid: Ankara hərəkətə keçdi - "Ağlınızı başınıza yığın, yoxsa..."

"Əgər Şərqi Aralıq dənizində Türkiyənin və Kipr türklərinin haqq və hüquqlarına qəsd edilərsə, cavabımız çox aydın olacaq, həm də çox sərt olacaq". Bunu Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan "Facebook"da yazıb. 

Prezident Ərdoğanın bu bəyanatı sahədə baş verən üç mühüm hərbi-siyasi tektonik yerdəyişməyə birbaşa cavabdır.

Birincisi, Fransa və Cənubi Kipr arasında yeni imzalanan hərbi saziş regionda balansı tamamilə pozmaq potensialına malikdir. Paris və Lefkoşa (Nikosiya) arasında Fransız qoşunlarının adada rəsmən yerləşdirilməsini nəzərdə tutan təhlükəsizlik müqaviləsi Ankaranı ciddi şəkildə hərəkətə keçirib. Türkiyə bu addımı həm 1960-cı il Zəmanət Sazişlərinin pozulması, həm də onun cənub sərhədlərində xarici bir hərbi gücün daimi lövbər salması kimi qiymətləndirir. Eyni zamanda, bölgədə Avropa rəsmilərini daşıyan təyyarələrlə Türk F-16-ları arasında yaşanan hava insidentləri sahədəki hərbi gərginliyin hər an idarədən çıxa biləcəyini göstərir.

İkincisi, böhranın hüquqi və status tərəfi yeni bir mərhələyə qədəm qoyur. Türkiyə illərdir bəyan etdiyi "Mavi Vətən" doktrinasını daxili qanunvericiliyə daxil edərək rəsmiləşdirməyə hazırlaşır. Bu qanun layihəsi Türkiyənin Egey və Şərqi Aralıq dənizindəki dəniz sərhədlərini və kontinental şelfini dövlət siyasəti olaraq kodlaşdırır. Yunanıstan və Avropa İttifaqı isə bu addımı öz suverenliklərinə və beynəlxalq dəniz hüququna birbaşa meydan oxumaq kimi qəbul edərək sanksiya təhdidləri dilə gətirirlər. Ankara bu qanunla Şərqi Aralıq dənizindəki Məhdudlaşdırılmış İqtisadi Zonaların onun iştirakı olmadan müəyyən edilə bilməyəcəyini hüquqi cəhətdən də möhürləmiş olur.

Üçüncüsü və bəlkə də ən kritik yeni faktor, Şərqi Aralıq dənizi böhranının Yaxın Şərqdəki mövcud geosiyasi xətlərlə birləşməsidir. Ərdoğanın bəyanatındakı "Yəhudi qətliam şəbəkəsinin quyruğuna taxılmayın" ifadəsi birbaşa Cənubi Kipr və Yunanıstanın İsrail ilə dərinləşən hərbi və kəşfiyyat əməkdaşlığına hədəflənib.

Ankara regional qaz ittifaqlarının (Kipr-Yunanıstan-İsrail oxu) Türkiyəni tamamilə mühasirəyə almaq məqsədi güdən anti-türk hərbi paktına çevrildiyini görür. Bu səbəbdən, Şərqi Aralıq dənizində atılacaq hər hansı bir addım  Qəzzadan Egey dənizinə qədər uzanan böyük regional güc mübarizəsinin bir cəbhəsidir. Tərəflər masaya oturmazdan əvvəl sahədəki hərbi və hüquqi mövqelərini maksimum dərəcədə gücləndirməyə çalışırlar.  Yunanıstan və Cənubi Kiprin digər regional oyunçularla qurduğu ittifaqlar Türkiyə tərəfindən öz maraqlarına birbaşa təhdid kimi qəbul edilir.

Açıq desək, Kipr məsələsində illərdir müzakirə olunan federal həll modeli artıq öz aktuallığını tamamilə itirib. Türkiyə və Şimali Kipr Türk Respublikası birmənalı olaraq iki suveren dövlət modelində israr edəcək. Şimali Kiprin beynəlxalq səviyyədə dərhal tanınması çətin görünsə də, Türk Dövlətləri Təşkilatı kimi platformalar vasitəsilə onun iqtisadi və diplomatik təcridinin tədricən qırılacağını deyə bilərik.

Genişmiqyaslı bir Türkiyə-Yunanıstan müharibəsi gözlənilmir, çünki hər iki ölkənin NATO üzvü olması və qlobal güclərin bölgədəki mövcudluğu birbaşa toqquşmanı əngəlləyən ən böyük faktordur. Lakin  hərbi gəmilər və qazma platformaları vasitəsilə "silahlı diplomatiya" yürütmək meyli davam edəcək. Kiçik insidentlər yaşansa da, bunlar böyük böhrana çevrilmədən diplomatik kanallarla idarə olunacaq.  Tərəflər birtərəfli maksimalist xəritələrdən geri çəkilərək, iqtisadi reallıqların diktə etdiyi de-fakto bir uzlaşmaya gələ bilərlər. 

Jalə  Rövşən