Azərbaycana hücum edən mərkəzlər açıqlandı – Prezident şifrələri dedi
Bu gün Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında Prezident İlham Əliyev xüsusi diqqət çəkən bir fikir söylədi ki: "Bizim ideoloji məkanımız yad ünsürlərdən, yad təsirlərdən azad olmalıdır. Bu, eyni zamanda, bizim xarici siyasət strategiyamızdır. Biz xarici siyasəti elə qururuq və bundan sonra da qurmalıyıq ki, heç kim bizim işimizə müdaxilə etməsin."
Daha çox daxili siyasətə fokuslanan mesajları artıq xarici elementlərə aid etmək baxışına böyük ehtiyac yaranıb.
Dövlət sərhədlərini ordu qoruyur, iqtisadiyyatı maliyyə sistemi qoruyur. Bəs cəmiyyətin düşüncəsini, dəyərlərini, öz tarixinə və gələcəyinə baxışını kim və necə qoruyur?
İdeoloji məkan anlayışı mürəkkəb səslənsə də, mahiyyəti sadədir. Hər cəmiyyətin özü haqqında danışdığı bir tarix olur: kimik, haradan gəlmişik, nəyə dəyər veririk, kim bizim dostumuz, kim rəqibimizdir. Bu yanaşma məktəbdə, mediada, ədəbiyyatda, dini həyatda formalaşır. Xarici güclər başqa ölkəyə təsir etmək istəyəndə çox vaxt tanklardan əvvəl məhz bu baxışları dəyişməyə çalışırlar. Bir xalqı öz dövlətinə inamsız etmək, onun qələbəsini şübhə altına almaq, tarixini başqasının dili ilə yazmaq təsirin ən ucuz və ən uzunömürlü yoludur. Ona görə də bu gün ideoloji suverenlik ərazi bütövlüyü qədər ciddi mövzuya çevrilib.
Azərbaycanın vəziyyəti xüsusi diqqət tələb edir. Ölkə üç böyük təsir mərkəzinin kəsişməsində yerləşir. Şimalda Rusiya, cənubda İran, qərbdə isə Avropa İttifaqı və ABŞ-ın siyasi və mədəni təsir sahəsi var. Hər birinin Azərbaycanla bağlı öz maraqları, öz gözləntiləri və öz təsir alətləri mövcuddur. 2020-ci il Vətən müharibəsindən və 2023-cü ildə suverenliyin tam bərpasından sonra bu təzyiqlər azalmadı, əksinə, formasını dəyişdi.
Qərb istiqamətində təzyiqin əsas forması parlament qətnamələri və beynəlxalq təşkilatlardakı siyasi kampaniyalardır. Fransa Senatı 2020-ci ilin noyabrında hökuməti Dağlıq Qarabağdakı separatçı qurumu tanımağa çağıran qətnamə qəbul etdi. Bu sənədin hüquqi gücü yox idi, lakin onun siyasi mesajı aydın idi: beynəlxalq hüququn tanıdığı sərhədlər müəyyən dairələr üçün danışıq predmetidir. Avropa Parlamenti sonrakı illərdə Azərbaycana qarşı bir sıra sərt qətnamələr qəbul etdi. 2024-cü ilin yanvarında Avropa Şurası Parlament Assambleyası Azərbaycan nümayəndə heyətinin səlahiyyətlərini təsdiq etmədi və Bakı buna cavab olaraq Assambleyadakı iştirakını dayandırdı. Rəsmi Bakı bu addımları ikili standart kimi qiymətləndirir: Ermənistanın otuz illik işğalı dövründə susan qurumlar Azərbaycan öz torpaqlarını azad edəndən sonra fəallaşdı.
Fransa ilə münasibətlər bu baxımdan ayrıca nümunədir. Paris uzun illər ATƏT-in Minsk qrupunda vasitəçi kimi çıxış etdi, lakin bir çox fransız siyasətçisinin açıq şəkildə bir tərəfi dəstəkləməsi bu vasitəçiliyə inamı zəiflətdi. Azərbaycan da öz növbəsində cavab alətləri tapdı. 2023-cü ildə yaradılan Bakı Təşəbbüs Qrupu Fransanın xaricdəki ərazilərində, xüsusən Yeni Kaledoniyada müstəmləkəçilik mövzusunu beynəlxalq gündəmə çıxardı. Fransa bunu öz daxili işlərinə müdaxilə adlandırdı. Bu qarşılıqlı ittihamlar göstərir ki, ideoloji məkan uğrunda mübarizə birtərəfli proses kimi getmir və hər tərəf öz baxışını qəbul etdirməyə çalışır.
Rusiya istiqamətində təsir başqa formada özünü göstərir. Burada əsas alət keçmiş sovet məkanında hələ də güclü olan rusdilli informasiya mühiti və "humanitar əməkdaşlıq" adı altında fəaliyyət göstərən qurumlardır. Moskva bu ölkələri öz təbii təsir zonası kimi görür və onların müstəqil xarici siyasət yürütməsini çətinliklə qəbul edir. 2024-cü ilin dekabrında Azərbaycan Hava Yollarına məxsus təyyarənin Rusiya ərazisindən atəşə tutularaq qəzaya uğraması iki ölkə arasında münasibətləri kəskinləşdirdi. Bundan sonra Bakı Rusiyanın humanitar və media strukturlarına qarşı ardıcıl addımlar atdı. Fevralın 11-də Rossotrudniçestvonun Azərbaycandakı nümayəndəliyi olan Rus Evi Xarici İşlər Nazirliyinin tələbi ilə fəaliyyətini dayandırdığını elan etdi. Bir neçə gün sonra Sputnik Azərbaycanın da ofisi bağlandı. Məlumata görə, AZƏRTAC-ın Rusiyada cəmi bir müxbiri olduğu halda Sputnik Azərbaycan Bakıda 40 nəfərlik tam redaksiya heyəti saxlayırdı.
Eyni dövrdə Qərb mediası ilə bağlı da oxşar qərarlar verildi. Bakı BBC News Azərbaycan ofisinin fəaliyyətini dayandırdı və ölkədə yalnız bir jurnalistin işləməsinə icazə verdi. Xarici İşlər Nazirliyi Rossiya Seqodnyanın Bakı ofisini bağladı və ABŞ hökumətinin maliyyələşdirdiyi Amerikanın Səsi radiosunun müxbirinin akkreditasiyasını ləğv etdi. Rəsmi mövqeyə görə, Azərbaycan xarici ölkələrin media qurumları ilə münasibətlərdə həmişə qarşılıqlılıq prinsipini əsas götürür. Başqa sözlə, Azərbaycan media qurumlarının həmin ölkələrdə nə qədər imkanı varsa, onların mediasına da Azərbaycanda o qədər imkan verilir.
İran istiqaməti isə ən həssas mövzulardan biridir, çünki burada təsir dini kimlik üzərindən qurulur. Tehran uzun illərdir Azərbaycandakı dindarlar arasında siyasi şiəlik ideologiyasını yaymağa çalışır. İran dövlət mediasının azərbaycandilli yayımları, müəyyən dini şəbəkələr və təhsil kanalları bu məqsədə xidmət edib. 2020-ci il müharibəsindən sonra, Azərbaycanın Türkiyə ilə yaxınlaşması fonunda bu təbliğat daha aqressiv xarakter aldı. 2023-cü ilin yanvarında Azərbaycanın Tehrandakı səfirliyinə silahlı hücum edildi və bir mühafizəçi həlak oldu. Bakı səfirliyin fəaliyyətini dayandırdı. Azərbaycan təhlükəsizlik orqanları sonrakı dövrdə xarici dini mərkəzlərlə əlaqəli qruplara qarşı əməliyyatlar keçirdi.
Ermənistan və erməni diasporu ilə bağlı ideoloji mübarizə isə ən uzunmüddətli cəbhədir. Diaspor təşkilatları on illərlə Qərb paytaxtlarında güclü lobbi şəbəkələri qurdu. 1992-ci ildə ABŞ Konqresinin qəbul etdiyi "Azadlığı Dəstəkləmə Aktına" 907-ci düzəlişin Azərbaycana dövlət yardımını məhdudlaşdırması bu təsirin bariz nümunəsidir. İşğalçı ölkəyə yox, işğala məruz qalan ölkəyə sanksiya tətbiq edilməsi o dövrdə ideoloji təbliğatın siyasi qərarlara necə çevrildiyini göstərir. Bu gün də Qarabağla bağlı hadisələri "etnik təmizləmə" kimi təqdim edən kampaniyalar Avropa və Amerika mediasında geniş yer tutur, Azərbaycanın öz qaçqın və köçkünlərinin taleyi isə bu hekayədə çox vaxt görünməz qalır.
Belə bir sual yarana bilər: bəlkə xarici təsirdən qorunmaq yalnız müəyyən dövlətlərə xas narahatlıqdır? Dünya təcrübəsi bunun əksini göstərir. Amerika Birləşmiş Ştatları hələ 1938-ci ildə Xarici Agentlərin Qeydiyyatı Aktını (FARA) qəbul edib. Bu qanuna görə xarici hökumətlərin adından siyasi fəaliyyət göstərən şəxslər qeydiyyatdan keçməli və maliyyə mənbələrini açıqlamalıdır. Avstraliya 2018-ci ildə xarici müdaxiləyə qarşı geniş qanunvericilik paketi qəbul etdi və bu addım əsasən Çinin siyasi təsirindən narahatlıqla bağlı idi. Böyük Britaniya 2023-cü il Milli Təhlükəsizlik Aktı çərçivəsində Xarici Təsirin Qeydiyyatı Sxemini yaratdı. Fransa 2024-cü ildə xarici müdaxilənin qarşısını almaq haqqında qanun qəbul etdi. Avropa İttifaqı da "Demokratiyanın müdafiəsi" paketi çərçivəsində üçüncü ölkələrin maliyyələşdirdiyi lobbi fəaliyyətinin şəffaflığı ilə bağlı təkliflər irəli sürdü.
Azərbaycan rəsmilərinin cavabı da öz məntiqinə malikdir. Onların fikrincə, Qərbin bəzi media və qeyri-hökumət qurumları neytral informasiya mənbəyi kimi çıxış etmir, xarici dövlətlərin büdcəsindən maliyyələşir və həmin dövlətlərin siyasi gündəmini irəli aparır. Müharibə dövründə və sülh danışıqları gedərkən bu qurumların Azərbaycanın mövqeyini sistemli şəkildə zəiflədən yayımlar etməsi Bakının narahatlığını artırıb. USAID-in fəaliyyətinin 2025-ci ildə ABŞ-ın özündə də ciddi tənqid hədəfinə çevrilməsi və proqramlarının dayandırılması Bakının illərlə dilə gətirdiyi iradların bir hissəsini ABŞ siyasi elitasının özü tərəfindən təsdiqlənmiş kimi göstərdi.
Prezidentin çıxışında diqqət çəkən başqa məqam ideoloji işin özünə münasibətdir. O, düzgün ideoloji işin qurulması, şablonlardan və formal xarakter daşıyan tədbirlərdən əl çəkmək vaxtının gəlib çatdığını, yeni, müasir ideoloji işlərin aparılmalı olduğunu vurğuladı. Bu fikir məsələnin ən praktik tərəfidir. Qadağalar və bağlanan ofislər yalnız müdafiə xəttidir. Uzunmüddətli ideoloji suverenlik cəmiyyətin özünə inandığı, öz tarixini yaxşı bildiyi və xaricdən gələn hazır hekayələri tənqidi süzgəcdən keçirə bildiyi halda mümkündür. Bunun üçün güclü milli media, keyfiyyətli təhsil, öz tədqiqatçılarını yetişdirən elm sistemi və dünyaya Azərbaycan dilində və dünya dillərində danışmağı bacaran analitik mühit lazımdır.
Bu baxımdan Azərbaycanın üstünlükləri də az deyil. Ölkə 2020 və 2023-cü illərdə öz ərazi bütövlüyünü özü bərpa etdi və bu, cəmiyyətdə güclü dövlətçilik şüuru yaratdı. Dünyəvi dövlət modeli, multikultural ənənə və enerji layihələrindən gələn iqtisadi müstəqillik xarici təzyiqlərə qarşı möhkəm zəmin yaradır. Zəif tərəf isə informasiya rəqabətidir. Beynəlxalq auditoriyaya çatan Azərbaycan mənbələri hələ də azdır və dünya mediasında region haqqında hekayə çox vaxt başqaları tərəfindən yazılır.
Əziz Əlibəyli, beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı
