18 İLDƏN SONRA DƏYİŞƏN MƏNZƏRƏ: ERMƏNİSTAN AZƏRBAYCANA QALİB GƏLDİ

Azərbaycan və Ermənistanın qadın şahmat milliləri hazırda Səmərqənddə keçirilən Ümumdünya Şahmat Olimpiadasının yeddinci turunda növbəti dəfə üz-üzə gəldilər. Bu dəfəki qarşılaşmanı qarşı tərəf qazandı – 2,5:1,5. 

Əlbəttə. Burada rəqabəti yalnız bugünkü 1,5:2,5 hesabı ilə qiymətləndirmək düzgün olmaz. 1992–2026-cı illərdə Olimpiadalar və klassik vaxt nəzarəti ilə keçirilən Avropa komanda çempionatlarında Azərbaycan–Ermənistan qadın milli komandalarının bütün görüşlərini əsas götürəndə maraqlı mənzərə ortaya çıxır.

AZƏRBAYCAN–ERMƏNİSTAN: 34 İLLİK QADIN ŞAHMAT RƏQABƏTİ

Səmərqənddəki 2026-cı il görüşündən əvvəl iki komanda bu iki əsas turnirdə 15 dəfə qarşılaşmışdı. Balans tam bərabər idi: Azərbaycanın 6, Ermənistanın 6 qələbəsi, 3 heç-heçə. Lövhələr üzrə toplanan xallarda isə Azərbaycan 27:25 öndə idi. 

Səmərqənddə Ermənistanın 2,5:1,5 hesablı qələbəsindən sonra mənzərə dəyişdi:

Azərbaycan – 6 qələbə 

Ermənistan – 7 qələbə 

Heç-heçə – 3 

Lövhə xalları: Azərbaycan 28,5 – 27,5 Ermənistan 

Yəni tarixdə ilk dəfə Ermənistan qələbə sayında Azərbaycandan bir addım önə keçib. Amma lövhə xallarında üstünlük hələ də Azərbaycan tərəfindədir.

QARŞILAŞMALARIN XRONOLOGİYASI

1992 Avropa çempionatı, Debretsen Azərbaycan 1,5:0,5 Ermənistan

1997 Avropa çempionatı, Pula Ermənistan 1,5:0,5 Azərbaycan

1998 Olimpiada Ermənistan 2:1 Azərbaycan

2000 Olimpiada Ermənistan 2:1 Azərbaycan

2002 Olimpiada, Bled Azərbaycan 2,5:0,5 Ermənistan

2004 Olimpiada Ermənistan 2:1 Azərbaycan

2008 Olimpiada, Drezden Ermənistan 4:0 Azərbaycan

2009 Avropa çempionatı                     2:2

2012 Olimpiada Azərbaycan 2,5:1,5 Ermənistan

2015 Avropa çempionatı                     2:2

2018 Olimpiada                     2:2

2019 Avropa çempionatı, Batumi Azərbaycan 2,5:1,5 Ermənistan

2022 Olimpiada, Çennay Azərbaycan 4:0 Ermənistan

2025 Avropa çempionatı Azərbaycan 3:1 Ermənistan

2026 Olimpiada, Səmərqənd Ermənistan 2,5:1,5 Azərbaycan

2008-ci il Drezden Olimpiadasındakı 0:4 Azərbaycan üçün bu rəqabətdə ən ağır məğlubiyyətdir. Eyni zamanda həmin görüş Ermənistanın Azərbaycana qarşı 2008-ci ildən sonrakı ilk klassik komanda qələbəsi olaraq qalırdı – 2026-cı ilə qədər. 

Burada çox maraqlı paradoks yaranır: Azərbaycan 2009–2025-ci illərdə Ermənistan qarşısında məğlub olmamışdı, 2026-cı ildə isə bu seriya sona çatdı. Həmin 2009–2025-ci illər dövründə 4 Azərbaycan qələbəsi və 3 heç-heçə qeydə alınmışdı.

2026-CI İL MƏĞLUBİYYƏTİ NƏ DƏRƏCƏDƏ GÖZLƏNİLƏN İDİ?

Səmərqəndə Azərbaycan 2375 orta reytinqlə 7-ci, Ermənistan isə 2322 orta reytinqlə 16-cı start reytinqinə malik idi. Yəni kağız üzərində Azərbaycan komandası 53 reytinq xalı üstün idi.

Başqa sözlə, bu görüşdə reytinq üstünlüyü Azərbaycanda, amma turnir nəticəsi və konkret görüş Ermənistanda oldu.

Bu, qadın şahmatında komanda matçının sadəcə orta reytinqlə izah olunmadığını bir daha göstərir.

SƏMƏRQƏNDDƏ KONKRET OLARAQ NƏ BAŞ VERDİ?

Azərbaycan–Ermənistan qarşılaşması belə nəticələndi:

Ülviyyə Fətəliyeva (2402) – Lilit Mkrtçyan (2353): 0:1 

Gövhər Beydullayeva (2392) – Mariam Mkrtçyan (2374): ½:½ 

Xanım Balacayeva (2356) – Elina Danielyan (2382): 0:1 

Gülnar Məmmədova (2311) – Susanna Qaboyan (2179): 1:0

Azərbaycan yalnız dördüncü lövhədə qələbə qazandı, Ermənistan isə birinci və üçüncü lövhələrdə qalib gəldi. 

Bu nəticə xüsusilə ona görə diqqət çəkir ki, Azərbaycan reytinq baxımından daha güclü dördlüklə meydana çıxmışdı.

 Fərdi duel: Ülviyyə Fətəliyeva – Lilit Mkrtçyan

Birinci lövhədəki qarşılaşma prinsipial idi. Azərbaycanın lideri Ülviyyə Fətəliyeva hazırkı heyətdə 2402 reytinqə malikdir. Ermənistanın birinci lövhəsində isə 2353 reytinqli Lilit Mkrtçyan oynayır. Yəni reytinq üstünlüyü Azərbaycan şahmatçısında idi. Amma Səmərqənddə Lilit qalib gəldi.

Daha maraqlısı odur ki, hər iki şahmatçının turnirin əvvəlindəki performans göstəricilərində Lilit daha yaxşı vəziyyətdə idi: yeddinci turdan sonra Mkrtçyanın performans reytinqi 2461, Fətəliyevanınkı isə 2409 idi. 

Bu, bugünkü görüşün əsas dərslərindən biridir:

Nominal reytinqdə üstün olmaq konkret turnirdə daha yaxşı formada olmaq demək deyil.

                     Gövhər Beydullayeva – Mariam Mkrtçyan

Bu, Azərbaycanın ən vacib müdafiə etdiyi lövhələrdən biri idi. Gövhərin reytinqi 2392, Mariamınkı 2374 idi. Yəni burada da Azərbaycan şahmatçısı cüzi üstünlüyə malik idi. Lakin partiya heç-heçə başa çatdı. 

Bununla belə, turnirin ümumi göstəricilərinə baxanda Mariam Mkrtçyan Ermənistanın ən parlaq fərdi nəticəsinə sahibdir. 

Yeddinci turdan sonra:

Mariam – 5,5/6 

performans reytinqi – 2586 

Bu, çox yüksək göstəricidir. Deməli, Ermənistanın komanda hesabında əsas üstünlüklərindən biri məhz Mariamın formasıdır.

                     Xanım Balacayeva – Elina Danielyan

Bu duel Azərbaycan üçün ən ağrılı nəticələrdən biridir. Xanım Balacayeva 2356 reytinqə, Elina Danielyan isə 2382 reytinqə malikdir. Burada Ermənistan şahmatçısı nominal olaraq 26 xal öndə idi.

Elina da öz növbəsində Səmərqənddə stabil çıxış edirdi və 7-ci turdan sonra 3,5/5 nəticəyə malik idi.

Xanım isə turnirin əvvəlində yaxşı nəticələr göstərsə də, Ermənistan qarşısında uduzdu. 

Bu lövhə Ermənistanın üstünlüyünü rəsmiləşdirdi.

                     Gülnar Məmmədova – Susanna Qaboyan

Azərbaycanın görüşdə yeganə qələbəsi məhz burada gəldi. Əslində bu duel əvvəlcədən Azərbaycanın ən böyük reytinq üstünlüyünə malik olduğu lövhə idi:

Gülnar Məmmədova – 2311

Susanna Qaboyan – 2179

Fərq 132 reytinq xalı idi. Gülnar da Səmərqənddə yaxşı çıxış edirdi. Yeddinci turdan sonra onun hesabında 5/6, performans reytinqində isə 2362 var idi. Beləliklə, Azərbaycan gözlənilən qələbəni qazandı.

Azərbaycan heyətinin əsas gücü nədir?

Burada çox vacib üstünlük var: Azərbaycanın dörd şahmatçısının orta reytinqi 2350-dən yuxarıdır. Bu, ehtiyat imkanları baxımından ciddi üstünlükdür. Yəni Azərbaycan heyətinin problemi ümumi səviyyənin aşağı olması deyil. Əksinə, heyətin dərinliyi yüksəkdir.

Ermənistanın əsas üstünlüyü nədir?

Ermənistanın şahmatçılarının orta reytinqi 2322-dir. Kağız üzərində bu heyət Azərbaycandan zəif görünür. Amma Ermənistanın ilk üç lövhəsi çox təhlükəlidir.

Xüsusilə:

Mariam – 2374, Rp 2586

və

Lilit – 2353, Rp 2461

göstəriciləri Ermənistanın real turnir gücünün start reytinqindən daha yüksək olduğunu göstərir. 

Yəni Ermənistanın modeli belədir:

güclü üst lövhələr + nisbətən zəif aşağı lövhələr.

Azərbaycanın modeli isə:

daha balanslı və daha dərin heyət.

Bəs hansı heyət daha güclüdür?

Kağız üzərində Azərbaycan heyət dərinliyində rəqibindən açıq üstündür. Cari turnir forması baxımından isə Ermənistan irəlidədir. 

Mariam Mkrtçyanın 5,5/6 və 2586 performansı, Lilitin 2461 performansı Ermənistanın əsas silahlarını göstərir. 

Azərbaycanın isə lideri Ülviyyə Fətəliyeva 5 oyunda 2,5 xal, 2409 performans göstərib; Günay 3,5/5, Xanım 4/6, Gövhər 4/6, Gülnar isə 5/6 nəticə göstərib. 

Deməli, bu Olimpiadada Ermənistanın əsas oyunçuları daha yaxşı formada idi, Azərbaycan isə daha dərin heyətə sahib idi.

Burada bir başqa maraqlı fakt da var: 2025-ci il Avropa çempionatında Azərbaycan Ermənistanı 3:1 məğlub edərkən eyni əsas nüvənin böyük hissəsi iştirak edirdi.

Həmin görüşdə:

Ülviyyə Fətəliyeva – Lilit Mkrtçyanı məğlub etmişdi; 

Xanım Balacayeva – Mariam Mkrtçyanla heç-heçə etmişdi; 

Gövhər Beydullayeva – Elina Danielyanla heç-heçə etmişdi; 

Gülnar Məmmədova – Maria Gevorgyanı məğlub etmişdi. 

Bir il sonra mənzərə dəyişdi:

Ülviyyə Fətəliyeva – Mkrtçyana uduzdu; 

Gövhər Beydullayeva – Mariamla heç-heçə etdi; 

Xanım Balacayeva – Danielyana uduzdu; 

Gülnar Məmmədova – Qaboyanı məğlub etdi. 

Yəni eyni rəqabətin əsas simaları arasında nəticə bir il ərzində 3:1-dən 1,5:2,5-ə dəyişib. Bu, rəqabətin nə qədər incə olduğunu göstərir.

2022-ci il 4:0 ayrıca hadisədir

Çennay Olimpiadasındakı 4:0 Azərbaycanın bu rəqabətdəki ən böyük qələbəsidir. Həmin heyətdə, Günay Məmmədzadə, Xanım Balacayeva, Gövhər Beydullayeva, Gülnar Məmmədova və Ülviyyə Fətəliyeva olub.

Bu heyətin maraqlı tərəfi odur ki, bugünkü Azərbaycanın əsas nüvəsinin böyük hissəsi artıq 2022-ci ildə də mövcud idi. Bu baxımdan 2026-cı il məğlubiyyətini nəsil dəyişikliyi ilə izah etmək çətindir.

2026-cı il nəticəsini yalnız bir matç kimi yox, 18 illik fasilədən sonra Ermənistanın rəqabətdə yenidən qələbə qazanması kontekstində qiymətləndirmək lazımdır.

Bu rəqabətin ümumi tarixində Azərbaycanın üstünlüyünü yalnız qələbə sayı ilə ölçmək artıq mümkün deyil. Hazırkı heyətlərin nominal gücü baxımından Azərbaycan daha güclü olsa da, Səmərqənddəki real forma baxımından Ermənistan daha yaxşı hazırlaşmışdı. Mariam Mkrtçyan və Lilit Mkrtçyanın yüksək performansı, Elina Danielyanın sabit oyunu Azərbaycana qarşı kritik üstünlük yaratdı. 

Beləliklə, “hansı komanda daha güclüdür?” sualının ən obyektiv cavabı budur: Azərbaycan daha dərin və balanslı heyətə, Ermənistan isə hazırkı turnirdə daha yaxşı formada olan üst lövhələrə sahibdir. 2026-cı il görüşünün nəticəsi də məhz bu fərqin nümunəsidir.

Namiq HUN