Rafale: Avropanın ən uğurlu çoxməqsədli döyüş təyyarəsi

Fransanın Dassault Aviation şirkəti tərəfindən hazırlanan Rafale 4.5-ci nəsil çoxməqsədli qırıcı təyyarəsidir. 2001-ci ildə Fransa Hərbi Dəniz Qüvvələri, 2006-cı ildə isə Fransa Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən qəbul edilən bu təyyarə həm hava üstünlüyü, həm zərbə, həm də kəşfiyyat və nüvə çəkindirmə vəzifələrini eyni anda yerinə yetirə bilir.

Rafale yüksək manevr qabiliyyəti, güclü elektron müharibə sistemi və geniş silah arsenalına malikdir. Son illərdə ixrac bazarında böyük uğur qazanaraq Avropanın ən çox satılan müasir qırıcılarından birinə çevrilib.

Tarix və inkişaf

Rafale layihəsi 1980-ci illərin əvvəllərində başladı. Fransa əvvəlcə Avropa Qırıcı Təyyarəsi (Eurofighter) proqramında iştirak etsə də, 1985-ci ildə öz tələblərinə (xüsusilə gəmi əsaslı versiya və nüvə missiyası) uyğun gəlmədiyi üçün proqramdan çıxdı. Dassault Aviation müstəqil layihəyə başladı.

İlk prototip (Rafale A) 1986-cı ildə uçdu. Seriyalı istehsal 1990-cı illərin sonunda başladı. 2001-ci ildə Rafale M versiyası Fransa Hərbi Dəniz Qüvvələrinə, 2006-cı ildə isə Rafale C və B versiyaları Hərbi Hava Qüvvələrinə verildi. 2010-cu illərdən etibarən F3, F3R və F4 standartları ilə modernləşdirildi. Hazırda F5 standartı üzərində işlər davam edir.

Dizayn və texniki xüsusiyyətlər

Rafale delta qanad + canard (ön qanad) konfiqurasiyasına malikdir. Bu dizayn yüksək manevr qabiliyyəti və aşağı sürətdə yaxşı idarəetmə təmin edir. Təyyarə iki mühərrikli və yüksək avtomatlaşdırılmışdır.

Əsas texniki göstəricilər:

Mühərrik: 2 × Safran M88-2 turbofan (hər biri 75 kN afterburner ilə)

Maksimum sürət: Mach 1.8

Uçuş məsafəsi: 3700 km (əlavə yanacaq çənləri ilə)

Döyüş radiusu: təxminən 1850 km

Maksimum uçuş çəkisi: 24 500 kq

Silah yükü: 9500 kq-a qədər

Ekipaj: 1 və ya 2 nəfər

Radar: Thales RBE2 AESA

Elektron müharibə: SPECTRA sistemi

Silahlar: Meteor, MICA, SCALP-EG, AASM Hammer, Exocet, ASMP-A nüvə raketi və s.

Təyyarənin ən böyük üstünlüklərindən biri eyni missiyada həm hava-hava, həm də hava-yer vəzifələrini yerinə yetirə bilməsidir.

Variantlar

Rafale C – Tək oturacaqlı quru versiyası.

Rafale B – İki oturacaqlı quru versiyası.

Rafale M – Gəmi əsaslı (aviadaşıyıcı) versiya.

Rafale F3R / F4 – Müasir standartlar (Meteor raketi, təkmilləşdirilmiş radar və rabitə).

Rafale F5 – Gələcək standart (2030-cu illərin ortalarına planlaşdırılır).

İstifadəçilər və döyüş təcrübəsi

Rafale hazırda Fransa, Misir, Qatar, Hindistan, Yunanıstan, Xorvatiya, İndoneziya, BƏƏ və Serbiya tərəfindən istifadə olunur və ya sifariş edilib. Fransa ordusunda təxminən 150-dən çox, ümumilikdə isə 300-dən çox təyyarə istehsal olunub.

Döyüş təcrübəsi:

Əfqanıstan

Liviya (2011)

Mali

İraq və Suriya (İŞİD-ə qarşı əməliyyatlar)

Hindistanın sərhəd əməliyyatları

Təyyarə real döyüşlərdə yüksək dəqiqlik və etibarlılıq nümayiş etdirib.

Rafale Fransanın müstəqil aviasiya sənayesinin ən böyük uğurlarından biridir. Çoxfunksionallığı, yüksək manevr qabiliyyəti və müasir silah sistemləri ilə o, bu gün dünyanın ən yaxşı 4.5-ci nəsil qırıcıları arasında yer alır. İxrac uğurları və davam edən modernləşdirmə proqramları ilə Rafale növbəti onilliklərdə də xidmətdə qalacaq.

Bu təyyarə sadəcə döyüş maşını deyil, Fransa aviasiya mühəndisliyinin və müstəqil müdafiə sənayesinin parlaq nümunəsidir.

Nicat Osmanlı