Bakı - Əziz şəhər və sərt küləklər diyarından həddində ayar

Son günlər Türkiyə mediasının bəzi resurslarında Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri, rəsmi Bakının regional siyasəti və iki ölkə arasındakı strateji əməkdaşlıqla bağlı həqiqəti əks etdirməyən, manipulyativ məlumatların yayılması diqqət çəkir. Bu məlumatlarda Azərbaycanın müstəqil siyasi iradəsini, hərbi-strateji gücünü və regional proseslərdə artan rolunu kölgədə qoymağa, Bakı-Ankara münasibətlərini yanlış müstəvidə təqdim etməyə cəhd göstərilir. Halbuki reallıq yayılan iddialardan xeyli fərqlidir.

Azərbaycan Türkiyənin sadəcə yaxın müttəfiqi deyil, regionda öz siyasi, iqtisadi, hərbi və geosiyasi imkanları ilə müstəqil qərarlar qəbul edən, proseslərin istiqamətinə təsir göstərən dövlətdir. 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan Zəfərdən enerji təhlükəsizliyinə, hərbi əməkdaşlıqdan regional nəqliyyat layihələrinə qədər bütün istiqamətlər Azərbaycanın bu tərəfdaşlıqdakı real çəkisini ortaya qoyur. Türkiyə mediasında tirajlanan iddiaları qiymətləndirərkən emosional yanaşmalara deyil, faktlara və mövcud geosiyasi reallıqlara əsaslanmaq lazımdır.

Müasir hərb elmi baxımından 2020-ci il Vətən müharibəsində əldə olunan tarixi Zəfər yalnız xaricdən tədarük edilən silah sistemlərinin deyil, Azərbaycanın uzun illər ərzində formalaşdırdığı milli ordu modelinin də nəticəsi idi. Azərbaycan Silahlı Qüvvələri müxtəlif ölkələrin hərbi texnologiyalarını, fərqli hərbi məktəblərin təcrübəsini və müasir döyüş üsullarını vahid idarəetmə sistemində birləşdirməyi bacardı.

İsraildən alınan yüksək dəqiqlikli texnologiyalar və hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə Türkiyə istehsalı zərbə PUA-larının döyüş əməliyyatlarında tətbiqi Azərbaycanın hərbi imkanlarını nümayiş etdirdi. Bayraktar TB2 sistemlərinin effektivliyi də Azərbaycan Ordusunun yaratdığı əməliyyat mühiti, xüsusi təyinatlı qüvvələrin fəaliyyəti və komandanlığın çevik taktikası ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Azərbaycan bu prosesdə yalnız texnika alan ölkə kimi çıxış etmədi. Əldə olunan hərbi təcrübə və döyüş meydanında nümayiş etdirilən texnoloji imkanlar müasir müharibə anlayışına ciddi təsir göstərdi. Bu baxımdan Azərbaycanın hərbi nailiyyətlərini hansısa xarici dövlətin təsiri ilə izah etmək ölkənin öz hərbi potensialını və komandanlıq təcrübəsini nəzərə almamaq deməkdir.

İqtisadi müstəvidə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin miqyası Bakının qardaş ölkə üçün nə dərəcədə mühüm tərəfdaş olduğunu göstərir. SOCAR-ın Türkiyə iqtisadiyyatına yatırdığı 21 milyard dollardan artıq sərmayə iki ölkə arasındakı iqtisadi əlaqələrin strateji xarakterini ortaya qoyur.

STAR Neft Emalı Zavodu və PETKİM kimi iri sənaye müəssisələri Türkiyənin enerji və neft-kimya sektorunda mühüm yer tutur. Bu investisiyalar yalnız kommersiya maraqlarına xidmət etmir, eyni zamanda Türkiyənin sənaye potensialının və enerji təminatının güclənməsinə töhfə verir.

Beləliklə, Azərbaycan Türkiyə ilə münasibətlərdə yalnız siyasi və hərbi müttəfiq deyil, həm də iqtisadi baxımdan əhəmiyyətli investordur. Bu reallıq Bakı-Ankara münasibətlərinin qarşılıqlı maraqlar və strateji əməkdaşlıq üzərində qurulduğunu göstərir.

Enerji təhlükəsizliyi Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin ən mühüm istiqamətlərindən biridir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri Azərbaycanın dünya enerji bazarlarına çıxışında, Türkiyənin isə beynəlxalq enerji tranzitində mühüm rol oynayır.

Kəmərlə nəql olunan neftin mülkiyyəti, satışı, tranzit şərtləri və Ceyhan terminalındakı əməliyyatlar müvafiq kommersiya müqavilələri və beynəlxalq hüquqi öhdəliklərlə tənzimlənir. Bu baxımdan tranzit infrastrukturu ilə neftin mülkiyyət hüququnu və satışına dair qərarları bir-birindən fərqləndirmək vacibdir.

Azərbaycanın enerji diplomatiyası ölkənin beynəlxalq mövqeyini gücləndirən əsas vasitələrdən biridir. Bakı enerji resursları, nəqliyyat infrastrukturu və beynəlxalq tərəfdaşlıqları sayəsində regional və qlobal enerji təhlükəsizliyində mühüm aktor kimi çıxış edir.

Azərbaycanın xarici siyasət kursu hər hansı ölkənin siyasi gözləntiləri və ya təzyiqləri əsasında deyil, milli maraqlar və dövlət suverenliyi prinsipləri üzərində formalaşır. Bakı həm Ankara ilə strateji müttəfiqliyi inkişaf etdirir, həm də Vaşinqton, Brüssel və digər beynəlxalq güc mərkəzləri ilə birbaşa siyasi və diplomatik münasibətlər qurur.

Bu yanaşma Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasətinin göstəricisidir. Türkiyə ilə müttəfiqlik Azərbaycanın digər beynəlxalq tərəfdaşlarla münasibətlərinə mane olmadığı kimi, Bakı heç bir xarici siyasi modelin ölkənin daxili idarəçilik sisteminə təsir göstərməsinə də imkan vermir.

Sərhəd təhlükəsizliyi, viza rejimi, ölkəyə giriş qaydaları və daxili ictimai-siyasi nizam Azərbaycanın milli qanunvericiliyi çərçivəsində müəyyən edilir. Bu məsələlərdə qərarvermə hüququ yalnız suveren Azərbaycan dövlətinə məxsusdur.

Azərbaycanın regional nəqliyyat və kommunikasiya layihələrindəki rolu da ölkənin geosiyasi çəkisini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Türkiyə-Ermənistan sərhədinin açılması məsələsi uzun illərdir Bakı-Ankara münasibətlərinin regional gündəliyində mühüm yer tutur. Bu məsələdə Azərbaycanın mövqeyi və Türkiyə ilə koordinasiyası siyasi baxımdan əhəmiyyətlidir. Bununla belə, sərhədin açılması ilə bağlı qərar Türkiyənin suveren səlahiyyətlərinə aid olmaqla yanaşı, regional razılaşmalardan da asılıdır.

Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat kommunikasiyalarının yaradılması isə Azərbaycanın irəli sürdüyü əsas regional təşəbbüslərdən biridir. Bu layihə reallaşacağı təqdirdə Azərbaycanı Naxçıvan vasitəsilə Türkiyə ilə birləşdirəcək, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında Şərq-Qərb nəqliyyat əlaqələrini genişləndirəcək.

Bu marşrut Türkiyə üçün də mühüm iqtisadi və strateji imkanlar yarada bilər. Xüsusilə Qars və Şərqi Anadolu bölgələrinin tranzit və logistika potensialının artması baxımından layihənin əhəmiyyəti böyükdür. Lakin kommunikasiyaların gələcəyi tərəflərin razılaşmalarından, suverenlik və yurisdiksiya prinsiplərinə hörmətdən asılıdır.

Bütün bu faktlar bir həqiqəti ortaya qoyur: Azərbaycan öz təhlükəsizlik arxitekturasını, iqtisadi potensialını və beynəlxalq mövqeyini müstəqil şəkildə formalaşdıran dövlətdir. Türkiyə ilə münasibətlər isə bu müstəqilliyin alternativi deyil, qarşılıqlı maraqlara, strateji müttəfiqliyə və ortaq regional hədəflərə əsaslanan tərəfdaşlıq modelidir.

Türkiyə mediasının bəzi resurslarında yayılan təsdiqlənməmiş məlumatlar və birtərəfli şərhlər bu reallığı dəyişə bilməz. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini ayrı-ayrı iddialar və emosional müzakirələr üzərindən deyil, hərbi, iqtisadi, siyasi və geosiyasi faktların məcmusu əsasında qiymətləndirmək lazımdır.

Azərbaycan heç bir dövlətin siyasi iradəsinin davamçısı deyil. Bakı öz milli maraqlarını əsas götürən, müstəqil qərarlar qəbul edən və regional proseslərdə öz çəkisi ilə iştirak edən suveren dövlətdir. Türkiyə ilə müttəfiqlik də məhz bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq, qarşılıqlı etimad və ortaq strateji maraqlar üzərində qurulmalıdır.

Əziz Əlibəyli

Beynəlxalq məsələlər üzrə eskpert