3 noyabrdan sonra dünyanı nə gözləyir? -TƏHLİL
ABŞ-da noyabrın 3-də keçiriləcək aralıq seçkilər Donald Trampın prezidentliyinin qalan iki ili üçün həlledici sınağa çevrilə bilər. Demokratların Konqresdə üstünlük əldə etməsi Ağ Evin daxili siyasətdə manevr imkanlarını məhdudlaşdıra, administrasiyaya qarşı təhqiqatları sürətləndirə və 2028-ci il prezident seçkiləri uğrunda mübarizəni indidən qızışdıra bilər.
Lakin əsas sual Trampın seçkilərdən sonra beynəlxalq siyasətdə hansı addımları atacağıdır.
ABŞ-ın Ukrayna, İran və Çin siyasətinin gələcəyi, müttəfiqlərlə münasibətləri və Trampın qərarvermə imkanları diqqət mərkəzindədir. Ekspertlərin qiymətləndirmələrindən görünür ki, seçkilərdən sonra Vaşinqtonda siyasi qarşıdurma dərinləşə, beynəlxalq arenada isə daha gözlənilməz qərarlarla üzləşə bilərik.
Konqresdə məğlubiyyət Trampın hakimiyyətini zəiflədəcək?
2026-cı il aralıq seçkilərinin ABŞ-da siyasi qüvvələr nisbətini dəyişə biləcəyi və Tramp administrasiyasının fəaliyyətinə ciddi təsir göstərəcəyi vurğulanır.
Demokratlar Nümayəndələr Palatasında üstünlük əldə edərlərsə, administrasiyanın ticarət siyasəti, gömrük tarifləri, müdafiə xərcləri və digər qərarları ilə bağlı araşdırmalar başlada bilərlər. Prezidentin yaxın çevrəsinin fəaliyyəti və İran müharibəsi də mümkün təhqiqat mövzuları sırasındadır.
Lakin Demokratların Konqresdə qələbəsi Trampın hakimiyyət imkanlarını avtomatik məhdudlaşdırmayacaq. Prezident xarici siyasət və icra hakimiyyətinin səlahiyyətləri vasitəsilə geniş manevr imkanlarını qoruyub saxlaya bilər.
Demokratların qanunvericilik təşəbbüslərinə mane olması Ağ Evi prezident fərmanlarından, fövqəladə səlahiyyətlərdən və inzibati qərarlardan daha fəal istifadə etməyə sövq edə bilər. Bununla belə, büdcə və dövlət maliyyələşməsi məsələlərində Konqresin mövqeyi Tramp üçün ciddi problem yarada bilər.
2028-ci il prezident seçkiləri də Respublikaçılar Partiyası daxilində rəqabəti gücləndirəcək. Vitse-prezident Cey Di Vens və dövlət katibi Marko Rubio kimi fiqurların gələcək siyasi mövqeyi Trampın seçkilərdən sonrakı nüfuzundan asılı olacaq.
Seçkilərdən sonra Tramp daha təhlükəli siyasət yürüdə bilər?
Xüsusi diqqət çəkən fikir budur ki, Tramp seçkilərdən sonra xarici siyasətdə daha riskli addımlar ata bilər.
Buna 2006-cı ildə ABŞ prezidenti Corc Buşun aralıq seçkilərdə məğlubiyyətindən sonra İraqda hərbi eskalasiyaya getməsini tarixi nümunə kimi göstərmək olar. Həmin dövrdə seçicilərin müharibəyə narazılığına baxmayaraq, Buş administrasiyası hərbi strategiyasını dəyişmək əvəzinə əlavə qüvvələr göndərmişdi.
Tramp da seçki təzyiqindən sonra İran istiqamətində daha sərt addımlar atmağa cəhd edə bilər. Bu, müharibənin genişlənməsi ehtimalını da gündəmə gətirir.
Müttəfiqlər üçün əsas problem isə ABŞ-ın xarici siyasətində sabitliyin azalmasıdır. Avropa və Asiya ölkələri Vaşinqtonun gələcək qərarlarını əvvəlcədən proqnozlaşdırmaqda çətinlik çəkə, öz təhlükəsizlik strategiyalarını buna uyğun dəyişə bilərlər.
Tramp Kiyevi güzəştə məcbur edəcək?
Tramp administrasiyasının Ukrayna siyasətindəki ziddiyyətlər maraq doğurur.
ABŞ-ın Ukrayna üzrə keçmiş səfiri Con Herbstin fikrincə, son həftələrdə Vaşinqtonun bəzi qərarları Kiyevin müdafiə imkanlarını zəiflədib və Moskvanın mövqeyini gücləndirib. Tramp administrasiyasının Rusiya ilə dizel yanacağı razılaşması, sanksiyalarla bağlı güzəştləri və Ukraynanın Rusiya neft obyektlərinə zərbələrini dayandırmasına dair çağırışları bu istiqamətdə nümunə göstərilir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, ABŞ Konqresində Trampın Rusiya siyasətinə qarşı narazılıq artır. Seçkilərdən sonra Demokratların Nümayəndələr Palatasında üstünlük əldə etməsi administrasiyanın Moskva ilə bağlı qərarlarının araşdırılmasına və Ukraynaya münasibətdə daha sərt mövqe tələb edilməsinə səbəb ola bilər.
Digər tərəfdən, Trampın əsas məqsədi müharibəni mümkün qədər tez başa çatdırmaqdır. Bu səbəbdən Kiyevə danışıqlara getmək üçün təzyiq göstərilməsi, Moskvanın isə sanksiyalar və enerji bazarı vasitəsilə güzəştə məcbur edilməsi ssenarisi gündəmdə qala bilər.
Əsas məsələ Trampın bu prosesdə hansı tərəfə daha çox təzyiq göstərəcəyidir. Konqresdəki yeni qüvvələr nisbəti Ağ Evin Ukrayna siyasətinə təsir göstərmək üçün əlavə siyasi imkanlar yarada bilər.
Seçkilərdən sonra müharibə daha da genişlənəcək?
İran məsələsi Trampın həm daxili, həm də beynəlxalq nüfuzuna birbaşa təsir edən əsas mövzulardandır. Müharibənin yaratdığı enerji böhranı, yanacaq qiymətlərinin yüksəlməsi və ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki hərbi xərcləri seçki kampaniyasının da əsas müzakirə mövzularına çevrilib.
İran müharibəsinin, tarif siyasətinin və enerji qiymətlərinin aralıq seçkilərinə təsiri araşdırılır. Qiymətləndirmələrə görə, xarici siyasət məsələləri bu dəfə amerikalı seçicilərin gündəlik iqtisadi qayğıları ilə birbaşa əlaqələnib.
Konqresin müharibənin gedişinə təsiri məhdud olsa da, maliyyələşmə və enerji siyasəti üzərində müəyyən nəzarət imkanları mövcuddur.
Seçkilərdən sonra Trampın qarşısında iki əsas istiqamət qala bilər: İranla danışıqlar yolu ilə razılaşma əldə etmək və müharibəni dayandırmaq, yaxud Tehrana qarşı təzyiqi artıraraq daha sərt hərbi-siyasi mövqe nümayiş etdirmək.
Burada əsas amil ABŞ daxilində enerji qiymətlərinin yaratdığı narazılıq olacaq. Tramp müharibəni uzatmaqla öz siyasi mövqeyini zəiflətmək riskini də nəzərə almalı olacaq.
Tramp Pekinlə sövdələşməyə gedəcək?
ABŞ-ın Çinlə münasibətləri və Tayvanın təhlükəsizliyi də seçkilərdən sonrakı dövrün əsas mövzularındandır.
Vaşinqtonun qeyri-müəyyən mesajları Pekində yanlış hesablamalara yol aça bilər.
Tramp administrasiyasının Tayvandan müdafiə xərclərini artırmasını və ABŞ silahlarına daha çox vəsait ayırmasını tələb etməsi mümkündür. Eyni zamanda, Çinlə ticarət danışıqlarında tariflərdən təzyiq vasitəsi kimi istifadə olunması gözlənilir.
Trampın Çin siyasətindəki qeyri-sabitlik və Tayvan boğazında mümkün gərginliklər diqqət mərkəzindədir. Pekinlə iqtisadi razılaşma əldə etmək cəhdi Vaşinqtonun Tayvana təhlükəsizlik təminatları ilə bağlı mövqeyinə təsir göstərə bilər.
Trampın beynəlxalq nüfuzu hansı vəziyyətə düşəcək?
Trampın Rusiya siyasəti onun prezidentlik irsinə təsir edəcək əsas amillərdən biridir. Ukraynanın Rusiyanın təzyiqi qarşısında tək buraxılması ABŞ-ın beynəlxalq mövqeyinə uzunmüddətli zərər vura bilər.
Bu baxımdan 3 noyabr seçkiləri təkcə Trampın daxili siyasi gücünü yox, ABŞ-ın beynəlxalq tərəfdaşları və rəqibləri qarşısında necə görünəcəyini də müəyyənləşdirəcək.
Demokratların qələbəsi Ağ Evə qarşı Konqres nəzarətini gücləndirə bilər. Lakin Trampın xarici siyasətdəki səlahiyyətləri qüvvədə qalacaq.
Hətta seçki məğlubiyyətindən sonra prezidentin daha sərt və gözlənilməz addımlar atması ehtimalı da istisna edilmir.
Tramp ya münaqişələri danışıqlar yolu ilə öz siyasi qələbəsinə çevirməyə çalışacaq, ya da prezidentliyinin son mərhələsində daha riskli qərarlar verəcək.
Jalə Rövşən
