Tramp İrana Çinin "əli" ilə zərbə vurur: Tehranın əsas dayağı SARSILIR

ABŞ Prezidenti Donald Tramp İran İslam Respublikasının ayaqda qalmasına və fəaliyyətini davam etdirməsinə imkan verən əsas dayağa — Çinə təzyiqi artırmağa çalışır.

ABŞ-nin maliyyə naziri Skott Bessent bildirib ki, Vaşinqton İran məsələsində Çinlə əməkdaşlıq imkanlarını müzakirə edir. Bu, ciddi nəticələr doğura bilər. Çünki Pekin eyni zamanda həm İslam Respublikasının ən böyük neft alıcısı, həm də onun hərbi potensialını gücləndirən texnologiyaların mühüm mənbəyidir.

Bəs ABŞ-nin İran məsələsində Çinlə əməkdaşlığının İran iqtisadiyyatına, büdcə gəlirlərinə və rialın məzənnəsinə mümkün təsirləri nə ola bilər?

Mövzu ilə bağlı iqtisadçı Akif Nəsirli TodayPress TV-yə açıqlamasında bildirib ki, bu əməkdaşlığın İran iqtisadiyyatına əsas təsiri ölkənin neft gəlirlərinin azalması və xarici valyuta daxilolmalarının zəifləməsi ola bilər.

O vurğulayıb ki, Çin İran neftinin əsas alıcılarından biri olduğundan, Pekinin idxalı azaltması və ya ABŞ sanksiyalarına daha ciddi əməl etməsi Tehranın neft ixracından əldə etdiyi gəlirləri azalda bilər:

“Bu vəziyyət İran büdcəsi üçün də ciddi problem yarada bilər. Neft gəlirlərinin azalması büdcənin maliyyələşdirilməsini çətinləşdirər, dövlətin subsidiyalara, sosial ödənişlərə və digər xərclərə ayırdığı vəsait üzərində təzyiq artar. Büdcə kəsirini bağlamaq üçün hökumətin daxili borclanmaya və ya pul kütləsinin artırılmasına daha çox müraciət etməsi isə inflyasiyanı gücləndirər”.

Ekspertin sözlərinə görə, ən həssas məsələ rialın məzənnəsidir. Neft ixracından ölkəyə daxil olan dollar və digər xarici valyutaların azalması valyuta bazarında təklifi zəiflədir. Əhali və biznesin dollara tələbi yüksək qaldığı halda, rialın dəyərdən düşməsi sürətlənə bilər. Bu isə idxal olunan məhsulların, xammalın və avadanlıqların bahalaşmasına, nəticədə daxili inflyasiyanın artmasına səbəb ola bilər.

A. Nəsirli əlavə edib ki, ABŞ-Çin əməkdaşlığı İranın neft ixracının avtomatik olaraq kəskin şəkildə dayanacağı anlamına gəlmir. Çin İran üçün mühüm enerji alıcısı və strateji tərəfdaşdır, Pekinin isə öz iqtisadi maraqları var. Buna görə Çin İran neftindən tamamilə imtina etmək əvəzinə, alış həcmini azaltmağa, ödəniş və logistika kanallarına nəzarəti gücləndirməyə, həmçinin ABŞ ilə müəyyən kompromislər axtarmağa üstünlük verə bilər.

“Əgər təzyiq uzunmüddətli və ciddi xarakter alarsa, İranın iqtisadiyyatında dollar qıtlığı, rialın zəifləməsi, inflyasiyanın yüksəlməsi və büdcə gəlirlərinin azalması bir-birini gücləndirən prosesə çevrilə bilər. İranın neftdənkənar iqtisadi fəaliyyəti və alternativ satış kanalları bu təsiri müəyyən qədər yumşalda bilər, lakin Çinin İran neftinin alışında mühüm rol oynadığı nəzərə alınarsa, Pekinin mövqeyi İran iqtisadiyyatının dayanıqlığı üçün həlledici amillərdən biri olaraq qalacaq”, - deyə iqtisadçı fikrini yekunlaşdırıb.

Qeyd edək ki, hazırkı təzyiq kampaniyasından əvvəl Çin İranın dəniz yolu ilə ixrac etdiyi neftin təxminən 80–90 faizini alırdı. 2025-ci ildə İran nefti və kondensatının gündəlik ixrac həcmi təxminən 1,38 milyon barrel təşkil edib. Bu isə Pekini İranın sanksiya altında satdığı neftdən əldə etdiyi gəlirlərin böyük hissəsini təmin edən əsas alıcıya çevirib.

Çinin rolu yalnız neftlə məhdudlaşmır.

Məlumatlara görə, Çin tədarükçüləri İrana təxminən 2 min ton natrium perxlorat göndərib. Ekspertlərin hesablamalarına əsasən, bu həcm təxminən 500 bərk yanacaqlı raketin istehsalı üçün kifayət edə bilər. Bildirilir ki, Çin elektronika avadanlıqları, maşınlar və digər ikili təyinatlı komponentlərlə də İranın hərbi-sənaye təchizat zəncirinə dəstək verib.

Çinin İran üçün strateji əhəmiyyəti təkcə neft ticarəti və ikili təyinatlı məhsullarla məhdudlaşmır, kosmik sahədə əməkdaşlıq da diqqət çəkir.

Sızdırıldığı bildirilən SEPAH sənədlərinə görə, İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun Aerokosmik Qüvvələri təxminən 37 milyon dollara Çin istehsalı olan “TEE-01B” kəşfiyyat peykini alıb. Təxminən 0,5 metrlik görüntü dəqiqliyi verən bu peyk İranın müşahidə imkanlarını artırır. Bununla yanaşı, İran GPS-ə alternativ olaraq Çinin “BeiDou” peyk naviqasiya sisteminə daha çox yönəlir.

Çin, İran və Rusiya 2019-cu ildən etibarən mütəmadi olaraq “Security Belt” adlı birgə dəniz təlimləri keçirirlər. Təlimlər çərçivəsində canlı atəş, dəniz hədəflərinə zərbə və gəmilərə müdaxilə əməliyyatları sınaqdan keçirilir. Çin hərbi gəmiləri İranın nizami donanması və İnqilab Keşikçilərinin Hərbi Dəniz Qüvvələri ilə eyni əməliyyat mühitində fəaliyyət göstərir.

Bessentin açıqlamalarını mühüm edən əsas məqam ondan ibarətdir ki, ABŞ Çinin birdən-birə İslam Respublikasının düşməninə çevrilməsini gözləmir. Vaşinqton Pekinin ABŞ ilə daha geniş iqtisadi münasibətlərini və Fars körfəzindən enerji axınının davamlılığını İranın neft gəlirləri, sanksiyalardan yayınma kanalları və hərbi texnologiyalara çıxışdan üstün tutmasını istəyir.

Əgər Tramp Çini bu dəstək mexanizmlərindən hətta qismən geri çəkilməyə vadar edə bilsə, İslam Respublikası iqtisadi baxımdan daha da təcrid olunar. Eyni zamanda, müharibə zamanı məhv edilən hərbi imkanların bərpası Tehran üçün daha çətin və baha başa gələr.

Aysel Mətləb