Qonşumuz dünyanın üç böyük dövlətinin masasında - Başına nə gəldi?

Qonşumuz dünyanın üç böyük dövlətinin masasında - Başına nə gəldi?
19.11.2026 15:18 Təhlil

Dünən yazdığım görüş artıq tarixə düşdü. Bu gün Şençjenin Kylin villasında Si Cinpin, Vladimir Putin və Donald Tramp ilk dəfə üçlükdə bir masa arxasında əyləşdilər. Görüş yerli vaxtla 16:27-də başladı və təxminən bir saat yarım çəkdi. Çin televiziyasının məlumatına görə, liderlər köməkçilərsiz danışıblar.

İlkin mənzərə belədir: böyük saziş imzalanmadı, liderlər mətbuata birgə şifahi bəyanat vermədilər. Kreml atmosferin yaxşı olduğunu və birgə bəyanatın yayımlanacağını bildirdi. Bu sətirləri yazarkən həmin mətn hələ ictimaiyyətə açıqlanmamışdı.

Bu görüşün əsl mənası sənəddən çox, sözlərdə gizlənib. Kim nə dedi və kim nəyi dilə gətirmədi, məsələnin açarı oradadır.

Sİ CİNPİN: NÜVƏ VƏ "QIRMIZI XƏTLƏR"

Ev sahibi gündəliyi ilk cümlədən öz istədiyi istiqamətə yönəltdi. Si nüvə silahını bəşəriyyətin başı üzərində asılmış "Damokl qılıncı" adlandırdı və onun tam qadağan edilməsinə çağırdı. Ən çox sitat gətirilən cümləsi belədir: "Nüvə müharibəsində qalib olmaq mümkün deyil, belə müharibə heç vaxt aparılmamalıdır."

Si üç dövlət arasında münasibətlər üçün dörd prinsip irəli sürdü: qarşılıqlı hörmət, dinc birgəyaşayış, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq və dialoq. O, "soyuq müharibə təfəkkürü"ndən və iqtisadi ayrılmadan imtinaya çağırdı, enerji təchizatı zəncirlərinin sabitliyini birlikdə qorumağı təklif etdi.

Ən incə mesaj "qırmızı xətlər" haqqında oldu. Si böyük dövlətləri bir-birinin suverenliyinə, siyasi sisteminə və əsas maraqlarına hörmət etməyə çağırdı. Tayvanın adı çəkilmədi, amma ünvan aydın idi.

DONALD TRAMP: "BİZ TARİX YAZIRIQ"

Tramp görüşə öz üslubunda başladı: "Biz həqiqətən tarix yazırıq." Onun əsas tezisi dialoq oldu. Tramp dedi ki, fikir ayrılığı olan liderlərlə danışmaqdan imtina heç vaxt heç bir problemi həll etməyib. Üç ölkənin nüvə ehtiyatlarını azaltmaq üçün unikal mövqedə olduğunu vurğuladı, dövlətlərin nüvə silahından imtina etməsinin çətin olduğunu da etiraf etdi.

Trampın ən konkret cümləsi İranla bağlı oldu. Onun sözlərinə görə, ABŞ və Çinin ortaq marağı var: enerji Hörmüz boğazından maneəsiz keçməli, İran nüvə silahı əldə etməməlidir. Tramp Ukrayna müharibəsinin tezliklə bitəcəyinə ümid etdiyini də bildirdi.

VLADİMİR PUTİN: "MARAQ" VƏ "MƏSULİYYƏT"

Putin daha ehtiyatlı danışdı. Onun fikrincə, üç ölkənin Ukrayna müharibəsinin həllində ortaq "marağı", qlobal sülh və təhlükəsizlik üçün isə ortaq "məsuliyyəti" var. O, BMT-nin təsisçiləri kimi beynəlxalq hüququ gücləndirməyin üç dövlətin borcu olduğunu dedi, enerji və ərzaq təhlükəsizliyini müzakirəyə çıxardı. Bir gün əvvəl APEC kürsüsündən isə Rusiyaya qarşı sanksiyaların əks nəticə verdiyini bəyan etmişdi.

Üçtərəfli masadan əvvəl Tramp Putinlə ayrıca görüşdü. Bu, iki lider arasında bir ildən artıq müddətdə ilk üz-üzə görüş idi və Tramp Putini "dostum" adlandırdı. Putin-Si görüşündə isə tərəflər münasibətləri "dağ kimi sarsılmaz" adlandırdılar.

MARAQLI DETALLAR

Bloomberg agentliyinin müxbiri Tramp-Si görüşündə sual verdikdən sonra Çin rəsmiləri onu üçtərəfli görüşə buraxmadılar. Görüşdən sonra liderlər mətbuat qarşısına birlikdə çıxmadılar. Kreml köməkçisi Yuri Uşakov isə "sabah daha bir tam iş günüdür" deyərək danışıqların davam edəcəyinə işarə vurdu.

Si: HAKİM. Masanı qurdu və qırmızı xətləri çəkdi.

Putin: QAYIDIŞ. Təcrid illərindən sonra ABŞ və Çinlə bərabər masada oturdu.

Tramp: VİTRİN. Tarixi fotonu aldı, konkret nəticə hələ yoxdur.

Ümumi qiymət: simvol çox, nəticə az.

PROQNOZLARIM

1. Nüvə mövzusu. Böyük ehtimalla tərəflər strateji sabitlik üzrə ekspert səviyyəsində məsləhətləşmələrə başlayacaq. Real ixtisar sazişi uzaq perspektivdir. Çin arsenalı böyüdükcə Pekin ABŞ və Rusiya ilə eyni məhdudiyyətləri qəbul etməyə tələsməyəcək.

2. Ukrayna. Putinin "ortaq maraq" ifadəsi danışıqlara hazırlıq siqnalıdır, lakin Kiyev və Avropa bu masada yox idi. Böyük güclərin üçlükdə Ukrayna barədə danışması Avropada "yeni Yalta" qorxusunu artıracaq.

3. İran və Hörmüz. ABŞ-Çin ortaq mövqeyi Tehrana təzyiqin güclənəcəyini göstərir. Enerji bazarları bunu sabitlik siqnalı kimi qəbul edəcək.

4. Ticarət. ABŞ-Çin ticarət barışığının müddəti yanvarda bitir. Şençjendəki xoş atmosfer onun uzadılması şansını artırır.

AZƏRBAYCAN ÜÇÜN

Masada müzakirə olunan iki mövzu bizə birbaşa toxunur. Birincisi İrandır. Qonşu ölkə ətrafında böyük güclərin konsensusu gərginliyi idarə etməyə imkan yarada bilər, təzyiqin kəskin artması isə regionda yeni risklər doğura bilər. İkincisi enerji təhlükəsizliyidir. Si və Putinin enerji zəncirlərinin sabitliyini gündəliyə çıxarması Xəzər enerjisinin və Orta Dəhlizin dəyərini daha da artırır. Böyük güclər dialoqa başlayanda hər üç tərəflə danışa bilən dövlətlərin çəkisi artır. Bakının çoxvektorlu siyasəti məhz bu imkanı verir.

Yekun fikrim: Şençjen dünyaya yeni düzənin ilk ümumi fotosunu verdi. Bu fotonun mərkəzində Si dayanır.

Sizcə, bu görüşdən ən çox kim qazandı? Şərhlərdə yazın

Əziz Əlibəyli

Siyasi analitik

XƏBƏR LENTİ
19 NOYABR 2026
Bütün Xəbərlər