“Mehri Azərbaycana verilsin, əvəzində...” – Özal Qarabağa necə müdaxilə edib?
Tarixi faktlar bir daha sübut edir ki, hələ 1980-ci illərin sonu və 1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən beynəlxalq vasitəçilər Azərbaycanın əzəli torpaqları üzərində müxtəlif "mübadilə" ssenariləri qurmağa çalışıblar. Lakin rəsmi Bakı hər zaman qətiyyətli və tarixi ədalətə söykənən mövqe sərgiləyərək, sovet rəhbərliyi tərəfindən Azərbaycandan qoparılıb Ermənistana verilmiş Zəngəzurun (Meğrinin) öz torpağımız olduğunu və Azərbaycanın öz torpağı ilə alver etməyəcəyini bütün dünyaya bəyan edib.
Ərazi mübadiləsi ideyası 1992-ci ildə ABŞ Dövlət Departamentinin keçmiş əməkdaşı Pol Qobl tərəfindən irəli sürülmüşdür. Əslində, 2001-ci ilin aprel ayında, ABŞ-ın fəal dəstəyi ilə Florida ştatının Ki-Uest şəhərində danışıqlar aparılarkən, aşkar dəyişikliklər və yeniliklərlə olsa da, razılaşmanın əsasını Qoblun ideyası təşkil edirdi. Amerikalı diplomat Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün üç variantdan bəhs etdi: birincisi, Qarabağ ermənilərinin mühacirəti, ikincisi, Qarabağın Ermənistanın yurisdiksiyasına verilməsi (siyasi baxımdan mümkün deyil, çünki Azərbaycan həm ərazilərdən, həm də su ehtiyatlarından məhrum ediləcək), üçüncüsü, münaqişə tərəflərini bir-birindən ayırmaq üçün böyük qüvvələrin yeridilməsi (fiziki cəhətdən mümkün deyil). Qobl çıxılmaz vəziyyətdən çıxmağın yolunu ərazi mübadiləsində görürdü: "Qarabağın bir hissəsinin Ermənistana verilməsi. Bakını bəsləyən çayların mənbələrini əhatə edən ərazi, azərbaycanlıların yaşadığı yaşayış məntəqələri ilə birlikdə Azərbaycana verilməlidir. Ermənistanın nəzarəti altında olan və Naxçıvanla Azərbaycanı ayıran ərazilərin bir hissəsinin Azərbaycanın yurisdiksiyasına verilməsi."
Daha sonra, 2000-ci ilin iyun ayında Qobl iki səhv etdiyini etiraf etdi: birincisi, Dağlıq Qarabağdan Azərbaycana suyun axması, ikinci, daha əhəmiyyətli səhv isə İranla sərhədin ermənilər və Ermənistan üçün əhəmiyyəti idi. "1992-ci ildə bu marşrutla ticarət çox az idi və mən ermənilərin sülh naminə bu (sərhədi) qurban verməsini qiymətləndirirdim. İndi bunun psixoloji mənasını başa düşürəm, bu, təkcə ticarətin daha da inkişafı üçün deyil, xüsusən də dünyanın qeyri-türk hissəsinə çıxış yolu kimi vacibdir. Əgər indi bu planı nəzərdən keçirsəydim, təklif etməli olardım ki, Azərbaycan əvvəlcə Qərbi Naxçıvanın kiçik bir hissəsini güzəştə getsin ki, Ermənistanın İranla sərhədi olsun və sonra Türkiyə Ermənistanla sərhədlərini açsın."
Əvvəllər Qarabağ məsələsinin ərazi mübadiləsi yolu ilə həlli 1988-ci ildə Nobel mükafatı laureatı Andrey Saxarov tərəfindən irəli sürülmüşdü. 2002-ci ildə Bakıda media ilə görüşündə Heydər Əliyev demişdi: "Saxarov bura gələndə Meğrinin Azərbaycana verilməsi və bu məsələni həll etmək üçün Laçından Ermənistana dəhliz açılması barədə söhbətlər gedirdi. Azərbaycan buna razı olmadı. Mərhum Özal, daha sonra Dəmirəl bu barədə mənə Türkiyədə danışdılar. Deyə bilmərəm ki, ermənilər sonda razılaşardılar, amma hər halda belə əhval-ruhiyyə var idi. Lakin Azərbaycan tərəfi buna tamamilə qarşı idi".
Türkiyədə tanınmış siyasi şərhçi və Prezident Özalın müşaviri Cengiz Candar xatırlayır: "1991-ci ildə Özal məni bir təkliflə Bakıya göndərdi və orada Mütəllibovun Qarabağ məsələsindəki çevikliyini aydınlaşdırmağa çalışdı. Bu təklifin mahiyyəti ərazi mübadiləsi idi. Müharibə yeni başlamışdı. Həmin təklifə əsasən, Azərbaycan Laçını və Qarabağın bir hissəsini Ermənistana, Qarabağın Şuşi ilə birlikdə digər hissəsini və Meğrini isə Azərbaycana verəcəkdi. Mütəllibov bu təklifi qəbul edə bilməyəcəyini dedi. Mən onun İran amilini nəzərə aldığını düşündüm. Mütəllibovun izahatı fərqli idi. O dedi ki, Zəngəzur Azərbaycan torpağıdır və Stalin onu ermənilərə verib. Niyə Azərbaycan Laçını Azərbaycan Zəngəzuru ilə dəyişdirməliyik?"
Ərazilərin və ya onların törəmələrinin mübadiləsi təklifləri həm Ermənistan, həm də Azərbaycan tərəfləri üçün qəbuledilməz olsa da, danışıqların müxtəlif mərhələlərində müzakirə olunub. Azərbaycan Naxçıvanla birbaşa quru əlaqəsi yaratmağa çalışsa da, bunun müqabilində Dağlıq Qarabağ və Laçın məsələlərində güzəştə getməyə hazır deyildi. Digər tərəfdən, İrəvan Dağlıq Qarabağı və Laçın dəhlizini Ermənistanın bir hissəsi kimi görməyə çalışsa da, təhlükəsizlik və digər səbəblərə görə İranla ortaq sərhədini itirməyə hazır deyildi.
İsmayıl Şahlı