Ölkənin ətini kim "yeyib" - dövlətin ayırdığı milyonların nəticəsizliyi və ya ət niyə bahalaşır?

Ətin bahalaşması problemi

Ət Azərbaycan ailələrinin gündəlik qidalanmasında əsas məhsullardan biridir. Lakin son illərdə, xüsusilə 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında ətin qiymətində ciddi artım müşahidə olunur. Ətin bahalaşması artıq insanların gündəlik həyatına təsir edən sosial problemə çevrilir.

Bu məsələdə əsas problemlərdən biri rəsmi statistikada göstərilən rəqəmlərlə insanların bazarda gördüyü real qiymətlər arasındakı fərqdir. Digər tərəfdən, kənd təsərrüfatının inkişafı ilə bağlı dövlət proqramlarında qarşıya qoyulan məqsədlərlə fermerlərin və heyvandarlıq təsərrüfatlarının real vəziyyəti arasında da ciddi fərqlər görünür.

Rəsmi inflyasiya və bazardakı real qiymətlər

Dövlətin açıqladığı rəqəmlər ətin bahalaşdığını deyir. Amma insanların bazarda qarşılaşdığı qiymətlər vəziyyətin daha ciddi olduğunu göstərir.

Dövlət Statistika Komitəsinin 2026-cı ilin ilk 8 ayı ilə bağlı məlumatlarına görə, ölkədə ərzaq məhsullarının qiyməti ümumilikdə 6,8% artıb. Ət və ət məhsullarında isə bu artım 8,2% təşkil edib. Yanvar ayı ilə müqayisədə ətin qiymətində rəsmi artım təxminən 4,8% göstərilir. Bu rəqəmlər ölkənin 58 şəhər və rayonunda aparılan qiymət monitorinqlərinin orta nəticəsi əsasında hesablanır.

Qəssabxana və marketlərdə vəziyyət

Lakin bazarda vəziyyət rəsmi orta rəqəmlərdən daha fərqli görünür. Ətin qiymətindəki artımı manatla daha aydın görmək mümkündür:

• İlin əvvəlində: Bakının mərkəzi və kənar ərazilərində 1 kiloqram sümüklü mal əti təxminən 16,50–17,50 manata satılırdı.

• Avqust-sentyabr 2026: Hazırda sümüklü mal ətinin qiyməti 19 manata, sümüksüz ətin qiyməti isə 23 manata qədər yüksəlib.

• Quzu əti: İlin əvvəlində təxminən 20 manat olan quzu əti hazırda 22–23 manata satılır.

Burada əsas məsələ rəsmi rəqəmlərlə insanların real olaraq ödədiyi qiymət arasındakı fərqdir. Rəsmi hesablamalarda quş əti, dondurulmuş idxal əti və kolbasa məhsulları da ümumi ət qrupuna daxil edilir. Bu isə orta qiymət artımının daha aşağı görünməsinə səbəb ola bilər.

Amma insanların gündəlik aldığı əsas məhsullardan biri olan təzə yerli mal ətinə baxdıqda, son 8 ayda qiymət artımının təxminən 12–15% olduğu görünür.

Örüş sahələrinin azalması və baha yemdən asılılıq

Ətin qiyməti birbaşa heyvanın saxlanması və bəslənməsi üçün çəkilən xərclərdən asılıdır. Yəni fermer üçün heyvanı saxlamaq bahalaşdıqca, bu xərc sonda ətin qiymətinə də təsir edir. Hazırda ətin maya dəyərini artıran iki əsas problem var: örüş sahələrinin azalması və heyvan yeminin bahalaşması.

Örüş sahələrinin başqa məqsədlər üçün istifadə olunması

Son illərdə kənd təsərrüfatında daha çox pambıqçılıq, fındıqçılıq, bağçılıq və böyük taxıl təsərrüfatlarının inkişafına üstünlük verilib. Bu isə bəzi bölgələrdə heyvandarlıq üçün istifadə olunan otlaq və örüş sahələrinin azalmasına səbəb olub. Kəndlilərin və kiçik fermerlərin heyvan otardığı torpaqların bir hissəsi şumlanaraq əkin sahələrinə çevrilib.

Bununla yanaşı, iqlim dəyişikliyi və su qıtlığı da mövcud otlaqların vəziyyətinə mənfi təsir göstərir. Bəzi ərazilərdə torpaqlar quruyur, otlaq sahələri zəifləyir və heyvanların təbii şəraitdə otarılması çətinləşir.

Nəticədə kəndli əvvəlki kimi heyvanlarını geniş örüşlərdə otarmaq imkanını itirir. Heyvanlar daha çox tövlədə saxlanılır və fermer onları satın aldığı yemlə bəsləməyə məcbur olur. Bu isə heyvanın saxlanması üçün çəkilən xərcləri artırır.

Yem istehsalında idxaldan asılılıq

Heyvandarlıq getdikcə daha çox tövlə üsulu ilə aparıldıqca, yem məsələsi əsas problemlərdən birinə çevrilir. Heyvandarlıq və quşçuluqda istifadə olunan qarğıdalı, soya, kəpək, müxtəlif vitamin əlavələri və digər xüsusi yem məhsullarının müəyyən hissəsi xaricdən gətirilir.

Xaricdə yem qiymətləri bahalaşdıqda və daşınma xərcləri artdıqda, bu birbaşa Azərbaycan bazarına da təsir edir. Çünki fermer daha baha yem almalı olur. Yerli yem istehsalı isə həm miqdar, həm də keyfiyyət baxımından bütün tələbatı tam şəkildə qarşılaya bilmir.

Nəticədə yem bahalaşır, fermerin xərcləri artır və bu da sonda ətin qiymətinə təsir göstərir.

Niyə görülən tədbirlər nəticə vermir?

Hökumət, xüsusilə Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi və Aqrar Subsidiya Şurası vasitəsilə heyvandarlığın inkişafı üçün müxtəlif tədbirlər həyata keçirir. Lakin əsas problem ondan ibarətdir ki, bu dəstək mexanizmləri hər zaman bazarı ətlə təmin edən kiçik və orta fermerlərin real ehtiyaclarına uyğun gəlmir.

Subsidiyadan əsasən böyük təsərrüfatların faydalanması

Son qəbul edilən heyvandarlıq subsidiyası ilə bağlı şərtlər bu məsələdə diqqət çəkən nümunələrdən biridir. Mövcud şərtlərə əsasən, müəyyən subsidiya almaq üçün fermerin ən azı 100 hektar örüş sahəsi və minimum 500 baş xırdabuynuzlu heyvanı olmalıdır. Bu şərtləri yerinə yetirən təsərrüfatlara hər heyvan üçün 4 manat subsidiya verilir.

Problem nədədir?

Azərbaycanda ət istehsalının böyük hissəsi yalnız iri aqroparklarda həyata keçirilmir. Bazarı ətlə təmin edən təsərrüfatların mühüm hissəsini həyətində bir neçə inək və ya bir neçə onlarla qoyun saxlayan kiçik kəndli və fermerlər təşkil edir.

Lakin subsidiya almaq üçün qoyulan yüksək tələblər kiçik fermerlərin bu dəstəkdən kənarda qalmasına səbəb olacaq. Beləliklə, bazara məhsul verən sıravi kəndli baha yem və digər artan xərclərlə təkbaşına mübarizə aparmalı olur.

Bu isə dövlət dəstəyinin daha geniş şəkildə kiçik və orta heyvandarlıq təsərrüfatlarına çatdırılması məsələsini gündəmə gətirir.

Cins heyvanların gətirilməsi proqramında problemlər

Xaricdən yüksək məhsuldarlığa malik südlük və ətlik heyvanların, o cümlədən Holşteyn-Friz və Simmental kimi cinslərin gətirilməsi və fermerlərə güzəştlə verilməsi də həyata keçirilən proqramlardan biridir. Məqsəd heyvandarlıqda məhsuldarlığı artırmaq idi. Lakin bu proqram hər təsərrüfatda gözlənilən nəticəni vermədi.

Yüksək məhsuldarlığa malik xarici cins heyvanların xüsusi qulluq və keyfiyyətli yemə ehtiyacı daha çox olur. Onlar uyğun yem rasionu və lazımi saxlanma şəraiti olmadıqda gözlənilən məhsuldarlığı göstərə bilmirlər.

Azərbaycanın bir çox kiçik kəndli təsərrüfatında isə otlaq imkanlarının məhdud olması və keyfiyyətli yem çatışmazlığı problem yaradır. Belə şəraitdə bəzi xarici cins heyvanların məhsuldarlığı aşağı düşür, saxlanma xərcləri isə artır.

Xərcləri qarşılamaq çətinləşdikdə fermerlər bu heyvanları uzun müddət saxlamaq əvəzinə vaxtından əvvəl satışa və ya kəsimə göndərməyə məcbur qala bilirlər. Nəticədə məhsuldarlığı artırmaq üçün nəzərdə tutulan proqram bəzi təsərrüfatlarda gözlənilən iqtisadi nəticəni vermir.

İdarəetmə səhvləri və ya kimdir günahkar?

Problemin xroniki xarakter almasında və icra mexanizmlərinin iflic olmasında bir neçə dövlət təsisatının və struktur modelinin birbaşa məsuliyyəti var:

Bir digər dolayısı "günahkar" isə aqrar kooperasiyanın (birləşmələrin) olmamasıdır. Dövlət qurumları kəndliləri kooperativlər şəklində birləşdirə bilməyib. Təkbaşına qalan kəndli yemin tonunu topdansatış qiymətinə ala bilmir, əti isə birbaşa marketə çıxara bilmədiyi üçün şəhərdən gələn dəllallara (vasitəçilərə) ucuz qiymətə satır. Nəticədə qazanan kəndli yox, vasitəçilər və böyük market şəbəkələri olur.

Erkən kəsim təhlükəsi

Yaranmış vəziyyətin ən ciddi nəticələrindən biri fermerlərin heyvanları daha tez kəsməyə başlamasıdır. Yem bahalaşdıqda və örüş sahələri azaldıqda fermer heyvanı saxlamağın xərclərini qarşılamaqda çətinlik çəkir. Buna görə də bəzi fermerlər gələcəkdə bala verə biləcək dişi heyvanları və hələ tam çəkisinə çatmamış cavan danaları da kəsimə göndərirlər.

Bu, qısa müddətdə bazarda ət təklifini artıra bilər. Lakin uzun müddətdə daha böyük problem yaradır. Çünki dişi heyvanların kəsilməsi gələcəkdə yeni heyvanların sayının artmasına mane olur. Cavan heyvanların vaxtından əvvəl kəsilməsi də sürünün böyüməsinə imkan vermir.

Bu gün bazarda ət çox görünə bilər, amma gələcəkdə heyvanların sayı azaldıqca ət qıtlığı yarana və qiymətlər daha da arta bilər. 2026-cı ilin son aylarında heyvan sayının azalması və bunun nəticəsində ət qiymətlərinin daha sürətlə yüksəlməsi riski məhz bu problemlə bağlıdır.

Nəticə və çıxış yolları

Azərbaycanda ətin bahalaşmasına yalnız bazardakı adi qiymət dəyişməsi kimi baxmaq olmaz. Problemin arxasında heyvandarlığın inkişafı, yem xərcləri, örüş sahələrinin azalması və dövlət dəstəyi ilə bağlı bir sıra problemlər dayanır.

Vəziyyətdən çıxmaq üçün bir neçə əsas addım atılmalıdır:

1. Subsidiyalar daha çox kiçik fermerlərə çatmalıdır.

Dövlət dəstəyi yalnız yüzlərlə heyvanı və böyük torpaq sahəsi olan təsərrüfatlara deyil, həyətində 5–10 heyvan saxlayan kəndliyə də real şəkildə çatmalıdır.

2. Örüş sahələri qorunmalıdır.

Rayonlarda heyvanların otarılması üçün nəzərdə tutulan torpaqların başqa məqsədlərlə istifadəsinə nəzarət gücləndirilməli və bu ərazilərdən yerli kəndlilərin istifadə imkanları qorunmalıdır.

3. Yem bazarında rəqabət artırılmalıdır.

Yem və yem əlavələrinin idxalında inhisarçılığın qarşısı alınmalı, fermerlərin daha ucuz və keyfiyyətli yem əldə etməsi təmin edilməlidir.

Əks halda, marketlərdə qiymətləri inzibati yollarla aşağı saxlamaq cəhdləri problemin özünü həll etməyəcək. Əksinə, bazarda ət qıtlığı yarana, yerli istehsal zəifləyə və ölkə daha çox idxal ətindən asılı vəziyyətə düşə bilər.

Deməli, əsas məqsəd yalnız bu gün ətin qiymətini saxlamaq deyil. Əsas məsələ yerli heyvandarlığı gücləndirmək, fermerin xərclərini azaltmaq və əhalini gələcəkdə də münasib qiymətə yerli ətlə təmin etməkdir.

İsmayıl Şahlı