Antibiotikləri hər xəstəlikdə qəbul etmək hansı təhlükələr yaradır?

Antibiotiklər bakterial infeksiyaların müalicəsində mühüm rol oynayan dərman vasitələridir. Lakin bu preparatların həkim göstərişi olmadan, yanlış dozada və ya ehtiyac olmadığı halda istifadəsi ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər.

Əsas təhlükələrdən biri antimikrob rezistentliyin yaranması və yayılmasıdır. Bu zaman bakteriyalar onları məhv etmək və ya çoxalmalarını dayandırmaq üçün istifadə edilən dərmanlara qarşı davamlılıq qazanır. Nəticədə əvvəllər asanlıqla müalicə olunan infeksiyaların müalicəsi çətinləşə, daha uzun çəkə və əlavə tibbi müdaxilələr tələb edə bilər.

Antimikrob rezistentlik dünyada ictimai səhiyyə üçün mühüm problemlərdən biri hesab olunur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatlarına görə, bakteriyaların antibiotiklərə qarşı davamlılığının artması infeksiyaların müalicəsini çətinləşdirir, xəstəxanada qalma müddətini uzadır və ölüm riskini yüksəldir. Bu problem yalnız antibiotiklərdən istifadə edən insanlara deyil, bütövlükdə cəmiyyətə təsir göstərir. Rezistent bakteriyalar insanlar arasında yayıla, səhiyyə müəssisələrində və müxtəlif mühitlərdə dövr edə bilər.

Antibiotiklərin düzgün istifadə edilməməsinin əsas səbəblərindən biri onların virus mənşəli xəstəliklər zamanı qəbul edilməsidir.

Soyuqdəymə, qrip və digər virus infeksiyalarına qarşı antibiotiklər təsir göstərmir. Buna baxmayaraq, bəzi insanlar xəstəliyin daha tez sağalacağı ümidi ilə bu dərmanları həkim məsləhəti olmadan qəbul edirlər. Əslində isə belə istifadə sağalmanı sürətləndirmir və antibiotiklərin əlavə təsirləri ilə yanaşı, rezistent bakteriyaların yaranması və yayılması riskinə töhfə verə bilər.

Rezistentliyin yaranma mexanizmini anlamaq üçün bakteriyaların antibiotiklərə məruz qaldıqda necə dəyişdiyini bilmək vacibdir. Antibiotiklərə həssas bakteriyalar məhv olduqda və ya çoxalmaq qabiliyyətini itirdikdə, davamlılıq xüsusiyyətinə malik bakteriyalar sağ qala və çoxala bilər. Zamanla bu bakteriyalar üstünlük qazana, digər bakteriyalara rezistentlik xüsusiyyətlərini ötürə və müalicəsi çətin olan infeksiyaların yayılmasına səbəb ola bilər. Bu proses insan orqanizminin antibiotiklərə qarşı davamlılıq qazanması deyil, bakteriyaların dərmanların təsirindən yayınmaq qabiliyyətinin artmasıdır.

Antibiotiklərə davamlı bakteriyaların yaratdığı infeksiyalar müalicə prosesini mürəkkəbləşdirə bilər.

Belə hallarda ilkin müalicə nəticə verməyə, alternativ dərmanlara ehtiyac yaranmağa və xəstənin xəstəxanada qalma müddəti uzanmağa bilər. Bəzi hallarda daha bahalı, əlavə təsirləri çox olan və ya istifadəsi xüsusi nəzarət tələb edən preparatlardan istifadə etmək lazım gəlir. Xüsusilə ağır infeksiyalar, cərrahi əməliyyatlar və immun sisteminin zəiflədiyi vəziyyətlərdə effektiv antibiotiklərin mövcudluğu həyati əhəmiyyət daşıyır.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2025-ci ildə dərc etdiyi qlobal hesabatda bildirilir ki, 2023-cü ildə dünyada laboratoriya müayinələri ilə təsdiqlənmiş bakterial infeksiyaların təxminən hər altısından biri antibiotiklərə davamlı olub. Hesabata əsasən, 2018–2023-cü illərdə müşahidə edilən bakteriya-antibiotik kombinasiyalarının 40 faizdən çoxunda rezistentlik artıb. Bu göstəricilər antibiotiklərə davamlılığın qlobal miqyasda ciddi problem olduğunu və infeksiyaların müalicəsində getdikcə daha böyük çətinliklər yarada biləcəyini göstərir.

Antibiotiklərin lüzumsuz istifadəsi onların birbaşa təsirindən başqa, orqanizmdəki faydalı bakteriyalara da zərər verə bilər. Bu dərmanlar xəstəlik törədən bakteriyalarla yanaşı, bağırsaq mikrobiotasında mövcud olan bəzi faydalı bakteriyaları da məhv edə bilər. Nəticədə həzm sistemində pozuntular, ishal və digər əlavə təsirlər yarana bilər. Bundan başqa, antibiotiklərin istifadəsi allergik reaksiyalara və bəzi hallarda ciddi fəsadlara səbəb ola bilər. Buna görə preparatın qəbulu zamanı onun gözlənilən faydası və mümkün riskləri nəzərə alınmalıdır.

Antimikrob rezistentliyin qarşısının alınmasında antibiotiklərin düzgün təyin edilməsi və istifadəsi mühüm rol oynayır. Bu dərmanlar yalnız tibbi göstəriş olduqda qəbul edilməli, preparatın növü, dozası və müalicə müddəti həkim tərəfindən müəyyənləşdirilməlidir. Xəstələr özbaşına antibiotik qəbul etməməli, başqasına təyin edilmiş dərmanlardan istifadə etməməli və əvvəlki müalicədən qalan preparatları sonrakı xəstəliklər zamanı qəbul etməməlidirlər. Müalicə zamanı yaranan əlavə təsirlər və ya vəziyyətin pisləşməsi barədə həkimə məlumat verilməlidir.

Nəticə etibarilə, antibiotiklərin lüzumsuz istifadəsi yalnız fərdi sağlamlıq üçün deyil, bütövlükdə cəmiyyət üçün də təhlükə yaradır. Bakteriyaların dərmanlara qarşı davamlılığının artması geniş yayılmış infeksiyaların müalicəsini çətinləşdirə və müasir tibbin bir sıra imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Bu təhlükənin azaldılması üçün antibiotiklərdən məsuliyyətli istifadə, infeksiyaların qarşısının alınması, peyvəndləmə, gigiyena qaydalarına əməl edilməsi və əhalinin maarifləndirilməsi vacibdir. Antibiotiklərin təsirini qorumaq həm indiki, həm də gələcək nəsillərin sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir.

Aysel Mətləb