Mikroplastiklər qan dövranına necə daxil olur? - ARAŞDIRMA

Mikroplastiklərin qan dövranına keçməsi son illərdə elmi ictimaiyyətin diqqətini cəlb edən mühüm sağlamlıq mövzularından biridir.

Tədqiqatlar göstərir ki, ətraf mühitdə, içməli suda və qida məhsullarında rast gəlinən mikroskopik plastik hissəciklər insan orqanizminə daxil olaraq qan dövranına qədər çata bilər. Alimlər bu hissəciklərin müxtəlif orqan və toxumalara yayılma ehtimalını, eləcə də uzunmüddətli sağlamlıq təsirlərini araşdırırlar.

Mikroplastiklər orqanizmə necə daxil olur?

Mikroplastiklər ölçüsü 5 millimetrdən kiçik plastik hissəciklərdir. Nanoplastiklər isə daha kiçik ölçülərə malik olduğundan bioloji baryerləri keçmək potensialı baxımından xüsusi maraq doğurur. İnsanlar bu hissəciklərlə əsasən çirklənmiş su və qidaların qəbulu, eləcə də havadakı plastik tozların tənəffüs yollarına daxil olması vasitəsilə təmasda olurlar. Bağırsaq və ağciyər toxumalarından keçən bəzi kiçik hissəciklərin qan dövranına daxil ola biləcəyi ehtimal edilir.

Qan dövranına daxil olan mikroplastiklər nəzəri olaraq qan vasitəsilə müxtəlif orqan və toxumalara daşına bilər. Tədqiqatçılar onların qaraciyər, böyrəklər, ağciyərlər və ürək-damar sistemi ilə əlaqəli toxumalarda aşkarlanmasını araşdırırlar. Hissəciklərin orqanizmdə necə paylandığı onların ölçüsündən, formasından, kimyəvi tərkibindən və orqanizmin müdafiə mexanizmlərindən asılı ola bilər. Xüsusilə nanoplastiklərin hüceyrə membranları ilə qarşılıqlı təsiri alimlərin diqqət mərkəzindədir.

Son elmi araşdırmalar nə göstərir?

2026-cı ilin fevralında Environmental Pollution jurnalında dərc olunan pilot tədqiqatda universitet tələbələrinin qan nümunələri araşdırılıb. Alimlər qan nümunələrində mikro və nanoplastikləri, eləcə də plastik istehsalında istifadə olunan bəzi kimyəvi əlavələri müəyyən ediblər. Araşdırmada polietilenin miqdarı ilə qurğuşun və 2,6-di-tert-butil-p-krezol adlı maddənin göstəriciləri arasında əlaqə müşahidə olunub. Müəlliflər fiziki aktivliyin bəzi çirkləndiricilərin qan səviyyəsinin azalması ilə əlaqəli ola biləcəyini də qeyd ediblər. Lakin bu, kiçikmiqyaslı pilot araşdırmadır və nəticələrdən ümumi sağlamlıq tövsiyəsi çıxarmaq hələ tezdir.

2026-cı ilin fevralında dərc olunan başqa bir sistematik elmi icmal mikro və nanoplastiklərin insan sağlamlığına təsirlərini araşdıran mövcud tədqiqatları ümumiləşdirib. İcmala daxil edilən 25 araşdırmada bu hissəciklərin ürək-damar, həzm, tənəffüs və reproduktiv sistemlərlə əlaqəli bioloji nümunələrdə aşkarlanması təhlil olunub. Bəzi tədqiqatlarda mikroplastiklərin iltihab göstəriciləri və müəyyən sağlamlıq problemləri ilə əlaqəsi müəyyən edilib. Bununla belə, araşdırma müəllifləri mövcud məlumatların mikroplastiklərin konkret xəstəliklərə birbaşa səbəb olduğunu sübut etmədiyini vurğulayıblar.

Diqqətçəkən tədqiqatlardan biri 2024-cü ildə The New England Journal of Medicine jurnalında dərc edilib. Araşdırmada yuxu arteriyasından cərrahi müdaxilə ilə götürülən lövhəciklər yoxlanılıb və iştirakçıların bir hissəsində polietilen və polivinilxlorid hissəcikləri aşkarlanıb. Təxminən 34 aylıq müşahidə zamanı bu hissəciklərin olduğu lövhəciklərə malik şəxslərdə infarkt, insult və ya ölüm kimi mənfi nəticələrin riski daha yüksək olub. Tədqiqat mikroplastiklərin ürək-damar sağlamlığı ilə mümkün əlaqəsini göstərsə də, onların bu hadisələrə birbaşa səbəb olduğunu sübut etmir.

2026-cı ilin martında Nature Reviews Cardiology jurnalında dərc olunan elmi icmalda mikroplastiklərin ürək-damar sisteminə mümkün təsirləri təhlil edilib. Müəlliflər bu hissəciklərin oksidləşdirici stressi, iltihabi prosesləri, damar daxili hüceyrələrin fəaliyyətində pozuntuları və toxuma zədələnməsini təşviq edə biləcəyini göstərən eksperimental nəticələri nəzərdən keçiriblər. Bununla belə, insanlarda mikroplastiklərin ürək-damar xəstəliklərinə səbəb olması ilə bağlı qəti elmi sübutların hələ mövcud olmadığı qeyd edilib.

Mikroplastiklərin təsirini azaltmaq mümkündürmü?

Alimlərin diqqət yetirdiyi əsas məsələlərdən biri də mikroplastiklərin orqanizmdə yaratdığı mümkün zədələnmələrdir. Laboratoriya və heyvanlar üzərində aparılan təcrübələr bu hissəciklərin oksidləşdirici stressə, hüceyrə zədələnməsinə, iltihabi reaksiyalara və hormonal sistemdə dəyişikliklərə səbəb ola biləcəyini göstərir. Lakin bu nəticələrin insanlarda hansı səviyyədə təzahür etdiyini müəyyənləşdirmək üçün daha geniş klinik tədqiqatlara ehtiyac var.

Mikroplastiklərlə təması tamamilə aradan qaldırmaq hazırkı şəraitdə çətin olsa da, bəzi ehtiyat tədbirləri görmək mümkündür. Plastik qablarda qidaların yüksək temperaturda qızdırılmaması, isti yemək və içkilərin plastik qablara tökülməməsi, qida məhsullarının saxlanmasında şüşə və paslanmayan polad qablara üstünlük verilməsi məsləhət görülür. Eyni zamanda, qapalı məkanların müntəzəm havalandırılması və tozun nəm üsulla təmizlənməsi havadakı plastik hissəciklərlə təması azaltmağa kömək edə bilər.

Ümumilikdə, son elmi araşdırmalar mikroplastiklərin insan orqanizminə daxil olaraq qan dövranında və müxtəlif toxumalarda aşkarlana bildiyini göstərir. Bununla belə, onların uzunmüddətli sağlamlıq nəticələri, orqanizmdə qalma müddəti və xəstəliklərin yaranmasındakı rolu hələ tam öyrənilməyib. Tədqiqat metodlarının təkmilləşdirilməsi, daha böyük insan qruplarının uzunmüddətli müşahidəsi və hissəciklərin orqanizmdə hərəkət mexanizmlərinin müəyyənləşdirilməsi gələcək elmi araşdırmaların əsas istiqamətlərindəndir.

Aysel Mətləb