Türkiyənin “görən gözü”: PÖH haqqında BİLMƏDİKLƏRİNİZ

Türkiyənin daxili təhlükəsizlik arxitekturasında xüsusi çəkisi olan qurumlardan biri – Polis Özel Harekat (PÖH) – son onilliklərdə sadəcə xüsusi polis bölməsi deyil, eyni zamanda dövlətin təhlükəsizlik strategiyasının operativ dayaqlarından birinə çevrilib.

Onun formalaşması, genişlənməsi və institusional transformasiyası Türkiyənin daxili və regional təhlükəsizlik çağırışları ilə birbaşa bağlıdır.   

YARANMA MƏRHƏLƏSİ 

1983-cü ildə yaradılan PÖH ilkin mərhələdə şəhər mühitində yüksək riskli əməliyyatlar – girov azad etmə, silahlı cinayətkarların zərərsizləşdirilməsi və terror aktlarının qarşısının alınması üçün nəzərdə tutulmuşdu. Lakin 1990-cı illərdə PKK ilə silahlı qarşıdurmanın intensivləşməsi və urban terror taktikasının yayılması bu qurumun struktur və funksional baxımdan yenidən dizayn edilməsini zəruri etdi. Beləliklə, PÖH tədricən klassik “SWAT” modelindən uzaqlaşaraq yarı-hərbi əməliyyat qabiliyyətinə malik xüsusi gücə çevrildi.

15 İYULDAN SONRA: PARAMİLİTAR MƏRHƏLƏYƏ KEÇİD

2016-cı il 15 iyul hadisələri PÖH-ün tarixində dönüş nöqtəsi hesab olunur. Həmin gecə bölmə faktiki olaraq dövlət institutlarının qorunmasında birbaşa iştirak etdi və bundan sonra hökumət təhlükəsizlik sektorunda genişmiqyaslı yenidənqurma prosesinə başladı. PÖH-ün şəxsi heyətinin sayı artırıldı, texniki təminatı gücləndirildi və onun regionlar üzrə yerləşdirilməsi daha sistemli xarakter aldı. Analitik baxımdan bu mərhələni “polis qüvvəsinin paramilitarizasiyası” prosesi kimi xarakterizə etmək mümkündür.

STRUKTUR VƏ KOMANDA-İDARƏETMƏ MODELİ

Hazırda PÖH Türkiyənin əksər vilayətlərində bölmələrə malikdir və mərkəzi qərargahı Ankaranın Gölbaşı bölgəsində yerləşir. Struktur olaraq əməliyyat qrupları, kəşfiyyat-analitik bölmələr, logistika təminatı və xüsusi təlim mərkəzlərindən ibarətdir. Əməliyyat qrupları kiçik və yüksək mobil taktiki vahidlər kimi formalaşdırılır. Bu model onlara həm sıx məskunlaşmış şəhər mühitində, həm də dağlıq və sərhədyanı ərazilərdə çevik fəaliyyət göstərməyə imkan verir.

POLİS STATUSU, HƏRBİ QABİLİYYƏT

PÖH-ün institusional özəlliklərindən biri onun polis statusunu qoruyaraq hərbi səviyyəyə yaxın əməliyyat qabiliyyəti əldə etməsidir. Bölmə hüquqi baxımdan Daxili İşlər Nazirliyinə tabedir və hərbi struktur deyil. Lakin silahlanma, taktika və əməliyyat miqyası baxımından bəzi hallarda klassik polis çərçivəsini aşır. Bu isə Türkiyənin təhlükəsizlik modelində “daxili təhlükə – xarici təhlükə” sərhədlərinin elastikləşdiyini göstərir. 

TEXNİKİ MODERNİZASİYA   

Texniki təminat məsələsində PÖH son illərdə yerli müdafiə sənayesinin imkanlarından geniş istifadə edir. Zirehli nəqliyyat parkında 4x4 tipli yüksək müdafiə qabiliyyətli platformalar əsas yer tutur. Bu sırada “Otokar Cobra II” və “Otokar Ural” kimi modellər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu texnika şəhər əməliyyatlarında şəxsi heyətin qorunmasını və sürətli müdaxiləni təmin edir. Silahlanma arsenalında isə müasir hücum tüfəngləri, snayper sistemləri, gecəgörmə və termal müşahidə cihazları mövcuddur.

RƏQƏMSAL DÖYÜŞ MÜHİTİ VƏ HAVA DƏSTƏYİ

Hava dəstəyi baxımından PÖH ayrıca hərbi aviasiyaya malik deyil, lakin polis aviasiya bölmələri və pilotsuz uçuş aparatları ilə inteqrasiya olunmuş şəkildə fəaliyyət göstərir. Türkiyənin müdafiə sənayesi tərəfindən istehsal olunan Bayraktar TB2 kimi platformalar kəşfiyyat və müşahidə imkanlarını genişləndirib. Bu texnologiyalar əməliyyatların real vaxt rejimində koordinasiyasını və hədəflərin dəqiq müəyyənləşdirilməsini mümkün edir. Rəqəmsal rabitə sistemləri və mərkəzləşdirilmiş komanda-idarəetmə infrastrukturu isə bölmənin sürətli qərarvermə qabiliyyətini artırır.

PÖH-ün fəaliyyət coğrafiyası da zamanla dəyişib. Əvvəllər əsasən şəhərdaxili təhlükəsizliklə məhdudlaşan əməliyyatlar sonradan sərhədyanı bölgələrə və Türkiyənin xarici əməliyyat zonalarına qədər genişlənib. Bu kontekstdə PÖH-ün bəzi əməliyyatlarda hərbi qüvvələrlə paralel və ya koordinasiyalı şəkildə iştirak etməsi diqqət çəkir. Analitik baxımdan bu, Türkiyənin təhlükəsizlik siyasətində polis və hərbi strukturlar arasında funksional sərhədlərin daha çevik qurulduğunu göstərir.

PÖH-İN STATUSU

Bölmənin sosial-kommunikativ tərəfi də diqqətəlayiqdir. PÖH Türkiyə ictimaiyyətində yüksək simvolik statusa malikdir və tez-tez milli təhlükəsizlik diskursunun mərkəzində təqdim olunur. Xüsusilə 2016-cı ildən sonra onun imici dövlətin dayanıqlılığının və operativ gücünün simvollarından biri kimi formalaşdırılıb. Bu isə təhlükəsizlik strukturlarının ictimai legitimliyinin möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm amildir.

Mətbuatda daha az müzakirə olunan məqamlardan biri isə bölmənin kadr siyasətidir. PÖH əməkdaşları yalnız fiziki və taktiki deyil, psixoloji dayanıqlıq və ideoloji uyğunluq baxımından da ciddi seçim mərhələsindən keçirlər. Bu isə qurum daxilində yüksək korporativ bağlılıq və vahid əməliyyat mədəniyyəti formalaşdırır. Eyni zamanda, qadın əməkdaşların aktiv əməliyyat fəaliyyətinə cəlb olunması PÖH-ü regiondakı bir çox analoji strukturlardan fərqləndirir.  

Ümumilikdə, PÖH-ün inkişaf trayektoriyası Türkiyənin təhlükəsizlik strategiyasındakı transformasiyanın güzgüsü kimi çıxış edir. Qurum adi polis bölməsindən daha çox, hibrid təhlükəsizlik mühitinə uyğunlaşdırılmış, yüksək silahlanmış və texnoloji baxımdan modernləşdirilmiş operativ güc modelini təcəssüm etdirir. Regional risklərin davam etdiyi şəraitdə PÖH-ün rolu yalnız daxili təhlükəsizliklə məhdudlaşmır, həm də dövlətin strateji təhlükəsizlik arxitekturasının ayrılmaz elementi kimi qiymətləndirilir.

Nicat Osmanlı