İki həftə sonra bu üç adam dünyanı aralarında bölüşdürəcək

Tarix bəşəriyyətin taleyini dəyişən gizli pərdəarxası sövdələşmələrlə zəngindir. 

1943-cü ilin noyabrında baş tutan məşhur Tehran konfransı – "Böyük Üçlük" liderlərinin (Stalin, Ruzvelt və Çörçill) bir araya gəlməsi təkcə faşizmə qarşı "Overlord" əməliyyatının (Normandiya çıxarması) təsdiqlənməsi ilə bitmədi. Həmin toplantı əslində faşizmin süqutundan dərhal sonra dünyanın nüfuz dairələrinə bölünməsinin, soyuq müharibənin konturlarının və yeni qlobal nizamın ilkin memarlığı idi. O vaxt verilən qərarlar yarım əsrdən çox beynəlxalq münasibətlər sisteminin skeletini təşkil etdi.

Bu gün isə bəşəriyyət 80 ildən sonra bənzər bir dönüş nöqtəsinin kandarındadır: Tehran-43 paradiqması Şençjen-26 formatı ilə əvəzlənir.

Yaxın iki həftə ərzində Çində dünyanın taleyini müəyyən edən nəhəng güc mərkəzlərinin iştirakı ilə planlaşdırılan üçtərəfli strateji təmaslar təsadüfi diplomatik görüş deyil. Əgər bu qapalı sammit baş tutarsa, hər bir supergüc özünün qırmızı xətlərini, təhlükəsizlik tələblərini və təsir zonalarını ən sərt şəkildə masaya qoyacaq. 

1943-cü ilin konfrans masasında oturan Böyük Britaniyanın fiziki yerini bu gün iqtisadi və texnoloji nəhəngə çevrilən Çin alıb. Lakin Britaniyanı da sıradan çıxmış hesab etmək olmaz; London XXI əsrdə birbaşa deyil, daha çox regional ittifaqları pərdəarxasından idarə edən "kölgə diplomatiyası" və intellektual kəşfiyyat şəbəkəsi ilə masadakı təsir gücünü qoruyub saxlayır.

Masada olan dosyelər isə 1943-cü ildəkindən qat-qat mürəkkəb və partlayış təhlükəlidir:

Ukrayna və Şərqi Avropanın təhlükəsizlik arxitekturası: Rusiya ilə Qərb arasında sərhədlərin haradan keçəcəyi və bufer zonaların necə formalaşacağı ən qızğın müzakirə mövzularından biridir.

Tayvan və Sakit Okean hövzəsi: ABŞ və Çinin qlobal liderlik mübarizəsinin ən həssas və qığılcım saçan nöqtəsi olaraq qalır.

İran və Yaxın Şərq:

1943-cü ildə böyük dövlətlər Tehranın müstəqilliyini və ərazi bütövlüyünü qorumaq barədə razılığa gəlmişdilərsə, bu gün vəziyyət kökündən fərqlidir. Bu dəfə İran özü qlobal güclərin masasında bir subyekt deyil, bölüşdürülməsi və ya təsir dairələrinə bölünməsi müzakirə edilən əsas obyektə çevrilib. Körfəz regionunun təhlükəsizliyi birbaşa Tehranın aqibətindən asılı olacaq.

Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya:

Avrasiyanın əsas enerji və logistika arteriyası olan bu region üzərində həm Şərqin, həm də Qərbin strateji maraqları toqquşur.

Bütün bu təlatümlərin fonunda ən həlledici sual Azərbaycan kimi geostrateji qovşaqda yerləşən dövlətlərin gələcəyi ilə bağlıdır. Dünya artıq "soyuq müharibə" dövrünün sabit ikiqütblü sistemindən çox uzaqdır; hazırkı turbulentlikdə neytrallığı qorumaq hər ötən gün daha da qəlizləşir.

Bakının uzun illərdir uğurla tətbiq etdiyi balanslaşdırılmış xarici siyasət və ya Qoşulmama Hərəkatı çərçivəsində tərəfsizlik xətti yeni qütbləşmə şəraitində qoruyucu sipər olmaq gücünü itirə bilər. Çünki böyük güclər dünyanı yenidən bölərkən boz zonalara və "hər kəslə bərabər məsafədə" qalanlara yer saxlamırlar; hər bir tərəf aydın və birmənalı seçim tələb edir.

Cənubi Qafqazın açar dövləti olan Azərbaycan üçün qarşıdakı mərhələ həm böyük təhdidlər, həm də tarixi fürsətlər vəd edir. Şençjendə razılaşdırılacaq pərdəarxası qərarların regionumuza necə proyeksiya ediləcəyini, kartların hansı konfiqurasiyada açılacağını zaman göstərəcək. Bir reallıq dəqiqdir:dünya yeni nizamın doğuş sancılarını yaşayır və bu proses heç kim üçün ağrısız ötüşməyəcək.

İsmayıl Şahlı