Avropanın beş əsrlik hesabı: Lavrovun ittihamı və faktların dili
Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov 2025-ci ilin martında Avropaya qarşı son illərin ən sərt tarixi ittihamlarından birini səsləndirdi. “Krasnaya Zvezda” qəzetinə verdiyi müsahibədə o, Qərbin bu günə qədər gəlib çatan formada təşəkkül tapdığı son 500 ildə dünyanın bütün faciələrinin ya Avropada doğulduğunu, ya da Avropa siyasətinin nəticəsində baş verdiyini bildirdi. Siyahını da özü sadaladı: müstəmləkəçilik, müharibələr, xaç yürüşləri, Krım müharibəsi, Napoleon, Birinci Dünya müharibəsi, Adolf Hitler.
Bu fikir sonradan daha da sərtləşdi. Həmin ilin sonrakı çıxışlarında Lavrov avropalıların təxminən 500 il hökmranlıq etdiyini, bunun əsas səbəbinin mümkün qədər çox torpaq işğal etmək və mümkün qədər çox insanı əsarətə salmaq istəyi olduğunu iddia etdi.
Bəyanatı emosional ritorika kimi qəbul etmək asandır. Amma arxasında dayanan tarixi faktlar ciddi təhlil tələb edir. Bu yazı Lavrovun tezisini sənədlər, rəqəmlər və tarixi hadisələr işığında yoxlamağa, onun güclü və zəif tərəflərini ayırmağa çalışır.
1492-ci ildə Kolumbun Karib dənizinə çatması Avropa ekspansiyasının yeni mərhələsini açdı. Növbəti yüz il ərzində ispan konkistadorları Aztek və İnka dövlətlərini məhv etdilər. Hernan Kortes 1521-ci ildə Tenoçtitlanı, Fransisko Pisarro 1533-cü ildə Kuskonu ələ keçirdi.
Fəthin ardınca gələn demoqrafik fəlakət bəşər tarixində analoqu az olan hadisədir. Tarixçilərin əksəriyyəti Amerikanın yerli əhalisinin XVI–XVII əsrlərdə 80–90 faiz azaldığını qəbul edir. Ölümlərin böyük hissəsi avropalıların gətirdiyi çiçək, qızılca və qrip kimi xəstəliklərdən baş versə də, məcburi əmək sistemi və Potosi gümüş mədənlərindəki ağır şərait bu prosesi sürətləndirdi. Potosidən çıxarılan gümüş ispan tacının müharibələrini maliyyələşdirdi və Avropanın pul sisteminə axdı.
Atlantik qul ticarəti Avropa kapitalizminin təməl daşlarından biri oldu. XVI əsrdən XIX əsrin ortalarınadək 12 milyondan çox afrikalı zorla Amerika qitəsinə daşındı. Onların təxminən iki milyonu okean yolunda həlak oldu. Portuqaliya, Britaniya, Fransa, İspaniya və Hollandiya bu ticarətin əsas iştirakçıları idi.
Liverpul, Bristol, Nant və Lissabon kimi liman şəhərlərinin iqtisadi yüksəlişi birbaşa bu ticarətlə bağlıdır. Tarixçi Erik Uilyams 1944-cü ildə nəşr etdiyi “Kapitalizm və köləlik” əsərində Britaniya sənaye inqilabının kapitalının mühüm hissəsinin qul ticarəti və plantasiya iqtisadiyyatından gəldiyini əsaslandırdı. Bu tezis bu gün də akademik mübahisə mövzusudur, ancaq köləliyin Avropa sərvətinin formalaşmasındakı rolunu heç bir ciddi tarixçi inkar etmir.
Britaniya 1833-cü ildə köləliyi ləğv edərkən kompensasiyanı qullara yox, qul sahiblərinə ödədi. Bu məqsədlə ayrılan 20 milyon funt sterlinq dövlət büdcəsinin təxminən 40 faizini təşkil edirdi və bu borcun ödənişi 2015-ci ilədək davam etdi.
Hindistan nümunəsi müstəmləkə iqtisadiyyatının miqyasını aydın göstərir. Hind iqtisadçısı Utsa Patnaikin hesablamalarına görə, Britaniya 1765–1938-ci illər arasında Hindistandan təxminən 45 trilyon dollar dəyərində sərvət çıxarıb. 1700-cü ildə dünya iqtisadiyyatının dörddə birinə yaxınını təşkil edən Hindistan müstəqillik ərəfəsində bu payın cəmi 3–4 faizinə enmişdi.
Müstəmləkə idarəçiliyi dövründə Hindistan bir neçə dəhşətli aclıq yaşadı. 1943-cü il Benqal aclığı təxminən üç milyon insanın həyatına son qoydu. Tədqiqatçıların bir qismi bu faciədə müharibə dövrü Britaniya siyasətinin, o cümlədən ərzaq ixracı və paylama qərarlarının həlledici rol oynadığını göstərir.
Çinin taleyi də fərqli olmadı. Britaniya 1839–1842 və 1856–1860-cı illərdə apardığı Tiryək müharibələri vasitəsilə Çini narkotik ticarətinə açmağa məcbur etdi. Honkonq Britaniyaya verildi, Çin limanları xarici güclər arasında bölüşdürüldü. Çin tarixşünaslığında bu dövr “alçaldılma əsri” adlanır və müasir Çin xarici siyasətinin psixoloji əsaslarından birini təşkil edir.
1884–1885-ci illərdə Berlin konfransında Avropa dövlətləri Afrika qitəsini xəritə üzərində bölüşdürdülər. Konfransda bir nəfər də afrikalı iştirak etmirdi. Qitənin bu gün də münaqişə mənbəyi olan sərhədlərinin xeyli hissəsi həmin dövrdə etnik və coğrafi reallıqlar nəzərə alınmadan çəkildi.
Belçika kralı II Leopoldun şəxsi mülkü elan edilən Konqo Azad Dövlətində (1885–1908) kauçuk istismarı milyonlarla insanın həyatına son qoydu. Norma yerinə yetirməyən işçilərin əllərinin kəsilməsi o dövrün beynəlxalq qınağına səbəb olmuşdu. Almaniya 1904–1908-ci illərdə indiki Namibiya ərazisində herero və nama xalqlarına qarşı soyqırımı törətdi. Almaniya hökuməti bu hadisəni rəsmən soyqırımı kimi yalnız 2021-ci ildə tanıdı.
Fransanın Əlcəzairdəki 132 illik hökmranlığı 1954–1962-ci illərin qanlı müstəqillik müharibəsi ilə başa çatdı. Əlcəzair tərəfi bu müharibədə bir milyondan çox insanın həlak olduğunu bildirir, fransız tarixçilərin hesablamaları daha aşağıdır. Hər iki halda söhbət yüz minlərlə insan həyatından gedir.
Lavrovun siyahısındakı hərbi epizodlar ümumi mənzərəni tamamlayır. 1096–1291-ci illərin xaç yürüşləri Yaxın Şərqi iki əsr boyu qan içində saxladı. 1099-cu ildə Qüdsün işğalı zamanı şəhər əhalisinin kütləvi qırğını orta əsr salnaməçiləri tərəfindən təfərrüatı ilə təsvir edilib.
1812-ci ildə Napoleon 600 minə yaxın qoşunla Rusiyaya yürüş etdi və bu ordunun böyük hissəsi digər Avropa xalqlarından toplanmışdı. Lavrov bu tarixi paraleli bilərəkdən xatırladır: o, Napoleonun 1812-ci ildə demək olar ki, bütün Avropanı öz bayrağı altına topladığını, Hitlerin də qitənin əksər ölkələrini silah altına aldığını vurğulayır və bugünkü Avropanı bu xəttin davamı kimi təqdim edir.
XX əsrin iki dünya müharibəsi Avropa güclərinin rəqabətindən başladı. Birinci Dünya müharibəsi təxminən 17 milyon, İkinci Dünya müharibəsi 70 milyondan artıq insanın ölümünə səbəb oldu. Müstəmləkələr bu müharibələrə əsgər və resurs təchizatçısı kimi cəlb edildi. Birinci Dünya müharibəsində təkcə Britaniya Hindistanından bir milyondan çox əsgər xaricə göndərilmişdi.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra Avropa imperiyaları dağılmağa başladı. Hindistan 1947-ci ildə müstəqillik qazandı, 1960-cı ildə tək bir ildə 17 Afrika dövləti suverenlik əldə etdi. Ancaq formal müstəqillik iqtisadi asılılığın sona çatması demək olmadı.
Qananın ilk prezidenti Kvame Nkruma 1965-ci ildə nəşr etdiyi “Neokolonializm: imperializmin son mərhələsi” kitabında bu vəziyyəti dəqiq təsvir etmişdi: dövlət formal olaraq müstəqildir, amma onun iqtisadi sistemi və siyasi kursu kənardan idarə olunur. Bu termin o vaxtdan Qlobal Cənubun siyasi lüğətinin əsas anlayışlarından birinə çevrildi.
Bunun ən açıq nümunəsi CFA frankıdır. Bu gün də 14 Afrika dövləti Fransanın maliyyə zəmanətinə bağlı olan bu valyutadan istifadə edir. 2020-ci il islahatına qədər Qərbi Afrika ölkələri valyuta ehtiyatlarının yarısını Fransa Xəzinədarlığında saxlamağa məcbur idilər. Fransanın Afrikadakı hərbi müdaxilələri də onilliklər boyu davam etdi. Sahel ölkələrində (Mali, Burkina-Faso, Niger) son illərdə baş verən dövlət çevrilişləri və fransız qoşunlarının çıxarılması tələbi bu yaddaşdan qidalanır.
2011-ci ildə Fransa və Britaniyanın öncüllüyü ilə Liviyaya edilən NATO müdaxiləsi Qəddafi rejimini devirdi, lakin ölkəni uzunmüddətli vətəndaş müharibəsinə və silah qaçaqmalçılığının regional mərkəzinə çevirdi. Liviyadan yayılan silahlar Sahel regionunda terror qruplarının güclənməsində mühüm rol oynadı.
Müstəmləkəçilik mövzusu Azərbaycan xarici siyasətində də öz yerini tutub. 2023-cü ilin iyulunda Bakıda yaradılan Bakı Təşəbbüs Qrupu Fransanın dəniz aşırı ərazilərində, xüsusən Yeni Kaledoniyada dekolonizasiya məsələsini beynəlxalq gündəmə çıxarır. Bu təşəbbüs postkolonial ədalət ideyasının Qlobal Cənubdan kənara çıxaraq geniş diplomatik müstəviyə daşındığını göstərir.
Avropanın strateji müstəqilliyi barədə illərdir danışılır. Fransa prezidenti Emmanuel Makron bu ideyanı dəfələrlə gündəmə gətirib. Lakin real siyasət başqa mənzərə göstərir.
2022-ci ilin sentyabrında “Şimal axını” qaz kəmərlərinin partladılması Avropa sənayesini ucuz enerji mənbəyindən məhrum etdi. Avropa Rusiya qazının yerini xeyli dərəcədə bahalı Amerika mayeləşdirilmiş qazı ilə doldurdu. 2025-ci ilin iyulunda imzalanan Aİ–ABŞ ticarət razılaşmasına əsasən Avropa mallarına 15 faizlik gömrük rüsumu tətbiq edildi. Bunun müqabilində Brüssel ABŞ-dan 750 milyard dollarlıq enerji almağı və Amerika iqtisadiyyatına 600 milyard dollar investisiya yatırmağı öhdəsinə götürdü. Avropa mətbuatının bir hissəsi bu sənədi açıq şəkildə “təslim razılaşması” adlandırdı.
Bu fonda Lavrovun ritorikası diqqətlə qurulub. O, Avropanı tənqid edərkən Amerikanı kənarda saxlayır və ABŞ-ın son 500 ildə təhrikçi rolunu oynamadığını bildirir. Moskvanın məqsədi Atlantik blokun iki qanadı arasındakı fərqi böyütməkdir.
2025-ci ilin martında Avropa Komissiyası “ReArm Europe” planını açıqladı. Plan müdafiə xərclərinə 800 milyard avroya qədər vəsaitin səfərbər edilməsini nəzərdə tutur. Həmin ilin iyununda NATO-nun Haaqa sammitində müttəfiqlər 2035-ci ilədək müdafiə xərclərini ÜDM-in 5 faizinə çatdırmaq barədə razılığa gəldilər.
Bu qərarlar Avropa iqtisadiyyatının durğunluq yaşadığı dövrə təsadüf edir. Almaniya 2023 və 2024-cü illərdə ardıcıl iki il iqtisadi geriləmə yaşadı. Avropa Mərkəzi Bankının keçmiş rəhbəri Mario Draqi 2024-cü ilin sentyabrında hazırladığı rəqabətqabiliyyətlilik hesabatında Avropanın ABŞ və Çindən geri qalmamaq üçün ildə 750–800 milyard avroluq əlavə investisiyaya ehtiyacı olduğunu bildirmişdi. Bu vəsaitin texnologiyaya, enerjiyə və innovasiyaya yönəlməsi gözlənilirdi. İndi isə büdcə resurslarının mühüm hissəsi hərbi-sənaye kompleksinə axır.
Aİ-nin qlobal ÜDM-dəki payı son otuz ildə nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb. Çin dünya sənaye istehsalının təxminən üçdə birini təmin edir. BRICS 2024–2025-ci illərdə Misir, Efiopiya, İran, BƏƏ və İndoneziyanın qoşulması ilə genişləndi. Asiya, Körfəz ölkələri və Qlobal Cənub infrastruktura, texnologiyaya və ticarət dəhlizlərinə sərmayə qoyur. Orta Dəhliz kimi layihələr Avrasiyanın iqtisadi xəritəsini yenidən çizir.
Avropa ictimaiyyətinin silahlanma kursuna münasibəti də birmənalı deyil. Rəy sorğuları bu məsələdə cəmiyyətin bölündüyünü göstərir, sosial xərclərin azaldılması və enerji qiymətləri isə bir çox ölkədə populist və antisistem partiyaların seçki uğurlarına zəmin yaradır.
Faktlara söykənən təhlil Lavrovun arqumentinin qarşı tərəfini də göstərməlidir. Tənqidçilər bir neçə ciddi etiraz irəli sürürlər.
Birincisi, Rusiya imperiyası da həmin 500 ilin fəal iştirakçısı olub. Azərbaycan oxucusu üçün bu fakt xüsusilə aydındır: 1813-cü il Gülüstan və 1828-ci il Türkmənçay müqavilələri Azərbaycan torpaqlarını parçaladı və Şimali Azərbaycanı Rusiyanın tərkibinə qatdı. Çar hökuməti Qafqazda demoqrafik mühəndislik siyasəti apardı. 1864-cü ildə çərkəzlərin kütləvi sürgünü yüz minlərlə insanın ölümü ilə nəticələndi. Mərkəzi Asiya xanlıqlarının işğalı və Sibir xalqlarının taleyi də Rusiya ekspansiyasının tarixidir.
İkincisi, Lavrovun xatırlatdığı Krım müharibəsi (1853–1856) Rusiyanın Osmanlı torpaqlarına və Balkanlara olan iddiaları zəminində başlamışdı. 1939-cu il Molotov–Ribbentrop paktı Sovet İttifaqının İkinci Dünya müharibəsinin başlanğıc mərhələsində Polşa və Baltikyanı ölkələrin bölüşdürülməsində iştirak etdiyini göstərir. Sovet dövründə Xalq Cümhuriyyətinin süqutu, 1937-ci il repressiyaları və xalqların deportasiyası da bu hesabın bir hissəsidir.
Üçüncüsü, Avropa hökumətləri silahlanma qərarlarını 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya genişmiqyaslı hücumuna cavab kimi təqdim edirlər. Onların mövqeyinə görə, Avropa militarizmə meyl etmir, sadəcə qonşu dövlətin suverenliyinə edilən qəsddən sonra özünü müdafiəyə hazırlayır.
Dördüncüsü, Avropanın tarixi mirası yalnız faciələrdən ibarət deyil. Maarifçilik, insan hüquqları ideyası və hüquqi dövlət anlayışı da Avropada formalaşıb. Maraqlıdır ki, antikolonial hərəkatların liderlərinin çoxu məhz bu ideyalara istinad edərək müstəqillik tələb edirdilər. Bu gün Avropa İttifaqı və üzv dövlətlər dünyanın ən böyük inkişaf yardımı donoru olaraq qalır.
Beşincisi, bəyanatın zamanlaması diqqət çəkir. Lavrov həmin müsahibədə Trampın komandasını “sağlam düşüncə” ilə hərəkət edən insanlar kimi təqdim edib. Analitiklərin bir qismi bu sözləri Vaşinqtonla Brüssel arasında çat yaratmağa yönəlmiş diplomatik manevr kimi qiymətləndirir. Onların fikrincə, Moskva tarixi ittihamları cari siyasi məqsədlərə xidmət etdirir.
Avropanın müstəmləkəçilik keçmişi, qul ticarəti, Amerika qitəsinin yerli xalqlarının faciəsi və iki dünya müharibəsindəki rolu tarixi faktdır. Qlobal Cənub bu faktları unutmur və onların hesabını tələb etmək hüququna malikdir. Benin bürünclərinin qaytarılması, müstəmləkə cinayətlərinin rəsmi tanınması və kompensasiya müzakirələri bu prosesin ilk addımlarıdır.
Avropanın bu gün iqtisadi yenilənmə yerinə silahlanmanı seçməsi qitənin gələcəyinə dair ciddi suallar doğurur. Draqi hesabatının xəbərdarlıqları, Almaniyanın sənaye böhranı və qlobal iqtisadi ağırlıq mərkəzinin Asiyaya sürüşməsi göstərir ki, Avropa öz tarixinin kritik dönəmindədir.
Lakin “bütün faciələr” iddiası tarixin seçmə oxunuşudur və onu səsləndirən tərəfin öz imperiya keçmişini kölgədə qoyur. Gülüstan və Türkmənçayı xatırlayan bir xalq üçün bu ikili standart aydın görünür. Dünya çoxqütblü nizama keçdikcə ədalətli tarixi hesablaşma bütün imperiya mirasına, istər Qərbi Avropada, istər Avrasiyada formalaşmış olsun, eyni meyarla yanaşmağı tələb edəcək.
Türkan İsgəndərli
