İran savaşı global güc dinamikasını dəyişdirdi: ŞƏRQDƏN QƏRBƏ

İranın mövcud vəziyyətini sadəcə “zəifləmə” kimi xarakterizə etmək kifayət etmir. Daha dəqiq desək, burada klassik geriləmədən çox, uyğunlaşma ilə tənəzzülün paralel getdiyi mürəkkəb bir mərhələ müşahidə olunur. Dövlət daxilində müəyyən parçalanmalar var, lakin bu, sistemin qaçılmaz çöküşü anlamına gəlmir. Tarix göstərir ki, bu tip daxili gərginliklər çox vaxt daha sərt və mərkəzləşmiş idarəetmə modellərinə keçidlə nəticələnir.

Bəs mövcud parçalanmadan hansı qüvvələr daha çevik istifadə edə biləcək?

İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu burada xüsusi yer tutur. Bu struktur təkcə hərbi güc deyil, eyni zamanda iqtisadi və siyasi təsir mərkəzidir. Buna görə də mümkün razılaşma şəraitində onların sistemdən kənarda qalacağını düşünmək sadəlövhlük olardı. Əksinə, belə qurumlar yeni reallıqlara uyğunlaşaraq mövqelərini qoruyur, bəzən isə daha da güclənirlər. Bu isə İran daxilində gedən proseslərin təkcə “dağılma” deyil, eyni zamanda “yenidən formalaşma” olduğunu göstərir.

Digər tərəfdən, Hörmüz boğazı ətrafında baş verənlər İranın zəifliyindən çox, onun hələ də ciddi təsir rıçaqlarına malik olduğunu göstərir. Boğazın faktiki bağlanması baş verməsə belə, bu ehtimalın özü qlobal bazarların reaksiyası üçün kifayətdir. Müasir iqtisadi sistemdə artıq hadisənin baş verməsi yox, onun ehtimalı belə qiymətlərin dəyişməsi üçün yetərlidir. Bu isə İranın təsir imkanlarının tam itmədiyini, sadəcə daha çox qeyri-sabitlik üzərindən işlədiyini göstərir.

ABŞ-nin, xüsusilə Tramp administrasiyasının yanaşmasına gəldikdə isə, bunu tam şəkildə ardıcıl və nəzarət olunan strategiya kimi təqdim etmək çətindir. Qeyri-müəyyənlik müəyyən hallarda təsirli alət ola bilər, lakin uzunmüddətli perspektivdə bu yanaşma riskləri artırır: yanlış hesablamalar ehtimalı yüksəlir, regional aktorlar daha aqressiv davranmağa başlayır və nəzarətdən çıxan eskalasiya təhlükəsi yaranır. Bu baxımdan, bu siyasəti “idarə olunan qeyri-müəyyənlik” kimi xarakterizə etmək daha uyğun görünür.

Məhz bu qeyri-müəyyənlik fonunda daha geniş bir tendensiya da müşahidə olunur: qlobal güc balansı tədricən yenidən paylanır. Uzun müddət ərzində iqtisadi və siyasi dinamikanın mühüm hissəsi Şərqə doğru yönəlmişdi. Lakin artan geosiyasi risklər, enerji təhlükəsizliyi məsələləri və tədarük zəncirlərinin yenidən qurulması fonunda Qərb mərkəzli sistemin öz mövqelərini bərpa etməyə çalışdığı görünür. Bu, “gücün tam şəkildə Şərqdən Qərbə qayıtması” kimi ifadə oluna bilməz.  bilməz, amma balansın yenidən qurulması prosesinin getdiyini göstərir.

Enerji məsələsində ABŞ-nin nisbətən daha rahat mövqedə olduğu doğrudur. Lakin bu, Avropa və Asiyanın çıxılmaz vəziyyətdə olduğu anlamına gəlmir. Son illərdə alternativ marşrutların inkişafı, LNG infrastrukturu və enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi istiqamətində ciddi addımlar atılıb. Bu proses hələ tam başa çatmasa da, geri dönüşü olmayan bir tendensiyadır. Yəni risklər qalır, lakin asılılıq əvvəlki qədər birtərəfli deyil.

Nəticə etibarilə, İran nə açıq şəkildə qalibdir, nə də tam məğlub. O, daha çox uzanan və qeyri-müəyyən bir keçid mərhələsindədir. Xarici təzyiqlər bu prosesi sürətləndirə bilər, lakin onun istiqamətini tam müəyyən etmir. Eyni şəkildə, ABŞ-nin təzyiq siyasəti qısamüddətli üstünlüklər versə də, uzunmüddətli dövrdə yeni risklər və gözlənilməz nəticələr yaradır.

Bu baxımdan əsas sual “kim qalibdir?” deyil. Daha doğru sual belədir: mövcud qeyri-müəyyənliyi kim daha effektiv idarə edə bilir və dəyişən qlobal balansdan kim daha çevik istifadə edəcək?

Jalə Rövşən