Tehran razılaşmaya gedəcək, Trampın ultimatumu qəbul olunacaq - Ramiz Yunus yazır...

İranın Ali Dini lideri Əli Xameneinin ABŞ və İsrailin zərbələri nəticəsində həlak olması dünya siyasətində hələ də toxunulmaz fiqurların və qırmızı xətlərin mövcudluğu ilə bağlı illüziyanı qəti şəkildə dağıtdı. Bu artıq diplomatik böhran və ya qarşılıqlı təhdidlərin mübadiləsi deyil. Bu, yeni reallığın nümayişidir: əgər sən zəifsənsə, səninlə danışmırlar, səni fakt qarşısında qoyurlar.

Müasir dünyada beynəlxalq hüquq artıq təhlükəsizliyin təminatçısı kimi fəaliyyət göstərmir. Əgər bir dövlət başqa bir dövlətin ali rəhbərliyinə zərbə endirə və bunu siyasi strategiyanın elementi kimi təqdim edə bilirsə, deməli beynəlxalq hüquq artıq çəkindirici mexanizm deyil və dünya getdikcə daha aydın şəkildə cəngəllik qanunu ilə yaşayır: kim güclüdürsə — o haqlıdır.

Dünya sürətlə ilkin formulaya qayıdır: hüquq güclə təsdiqlənir. Vaşinqtonun motivləri haqqında mübahisə etmək olar, Tehranın siyasətini tənqid etmək olar, lakin əsas nəticə aydındır — turbulentlik dövründə yalnız əvvəlcədən öz dayanıqlığını təmin etmiş dövlətlər sağ qalır, digərləri isə başqalarının strategiyalarının obyektinə çevrilir.

İranın siyasətinə müxtəlif cür yanaşmaq olar. Bir çox ölkələrin, o cümlədən mənim doğma Azərbaycanımın da Tehrana qarşı ciddi iradları olub. Uzun illər davam edən Qarabağ münaqişəsi dövründə İran həmişə Bakı tərəfindən qeyri-dost münasibət kimi qəbul edilən ermənipərəst mövqe tuturdu. Lakin bütün ziddiyyətlərə baxmayaraq, məsələ simpatiya və antipatiyalarda deyil, prinsipdədir. Əgər suverenlik prinsipi aşılırsa, rejimlərin dəyişdirilməsi güc təzyiqinin alətinə çevrilirsə, bu, bütün dövlətlər üçün — xüsusilə mürəkkəb regionlarda yerləşənlər üçün təhlükəli presedent yaradır. Azərbaycan üçün bu, nəzəri məsələ deyil.

Təxminən otuz il ərzində beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərimizin 20 faizi Ermənistanın işğalı altında idi və regionda Ermənistanın arxasında Rusiya və İran dayanırdı. Qərbdə isə hər yerdə erməniyönümlü yanaşma hökm sürürdü. Sülh danışıqları sonsuzadək uzanır, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri deklarasiya olaraq qalır, “nə müharibə, nə sülh” status-kvosu isə bir çox xarici oyunçuları qane edirdi. O dövrdə bizə daim “səbir”, “dialoq” və “kompromislər” barədə danışırdılar. Lakin reallıq göstərdi: güc olmadan ədalət geri qayıtmır.

Azərbaycan öz strateji seçimini etdi — güclü olmaq. Uzun illər sistemli iş aparıldı: ordunun gücləndirilməsi, iqtisadiyyatın modernləşdirilməsi, cəmiyyətin konsolidasiyası və vaxtı gələndə Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü tam bərpa etdi. 

Lakin prinsipial məsələ başqa idi: biz qalib gəldikdən sonra gücümüzü ekspansiya alətinə çevirmədik. Ermənistanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərini keçmədik, yüz il əvvəl bolşeviklərin cinayətkar qərarları ilə bağlı tarixi iddiaları həyata keçirməyə başlamadıq. Biz müasir beynəlxalq hüququn bitdiyi yerdə dayandıq.

Dövlətin impulsiv şəkildə hərəkət etməsi ilə strateji şəkildə hərəkət etməsi arasındakı fərq məhz bundadır. Azərbaycanın gücü ədalətin bərpası üçün tətbiq olundu və sonra sülh gündəliyinə çevrildi. Məhz buna görə də bu gün rəsmi Bakı sülhdən zəiflik mövqeyindən deyil, əminlik mövqeyindən danışır.

İran ətrafında baş verən hazırkı müharibə fonunda Azərbaycan rəhbərliyinin siyasətinin nə qədər uzaqgörən və strateji baxımdan düzgün olduğu xüsusilə aydın görünür. İranda milyonlarla etnik azərbaycanlı yaşayır, region qeyri-sabitdir, risklər yüksəkdir. Lakin Azərbaycan soyuqqanlılığını qoruyur və qəti şəkildə vurğulayır: onun ərazisi heç vaxt qonşulara qarşı istifadə olunmayacaq. Bu, sabitliyin qiymətini anlayan yetkin dövlətin mövqeyidir.

Bundan əlavə, İkinci Qarabağ müharibəsinin başlanmasından və regional balansın dəyişməsindən sonra Azərbaycan bütün qonşularla, o cümlədən İranla quru sərhədlərini sərt nəzarət rejimində saxlamaq barədə strateji qərar qəbul etdi. O zaman bu, müvəqqəti tədbir kimi görünürdü. Bu gün isə hamı üçün aydındır ki, bu, qabaqlayıcı qərar idi. Münaqişələrin ani şəkildə alovlandığı dünyada sərhədlərə nəzarət izolyasiya deyil, müdafiə, etibarlı təhlükəsizlik filtri və daxili sabitliyin qorunması üçün əlavə alətdir.

Buna görə də ətrafda gərginlik artdığı halda Azərbaycan proqnozlaşdırıla bilinən ada olaraq qalır və bu, təsadüf deyil, güclü dövlət strategiyasının — siyasi, iqtisadi və hərbi-texniki strategiyanın nəticəsidir. Məhz buna görə bu gün dünyadakı bütün böyük güc mərkəzləri rəsmi Bakı ilə hesablaşır. 

İran ətrafındakı vəziyyətin inkişafına gəlincə, çox şey Prezident Donald Trampın hesablamalarından asılı olacaq. Onun üçün bu böhran yalnız xarici siyasət deyil, həm də daxili siyasətdir. Qarşıda noyabr ayında keçiriləcək Konqresin aralıq seçkiləri var və buna görə də ona sürətli, nümayişkaranə qələbə lazımdır. Prezident Trampın üslubu maksimum təzyiq, sonra isə razılaşmadır. O, yaxın vaxtlarda Venesuelaya münasibətdə də belə hərəkət etmişdi. Oxşar məntiq Kuba ilə münasibətlərdə də görünür. Buna görə də İran ABŞ Prezidenti üçün onun seçki kampaniyasının növbəti böyük elementi kimi görünür.

Bu gün İran ətrafındakı vəziyyət unikaldır: ölkə 1979-cu ildən bəri mövcudluğu dövründə ən həssas vəziyyətdədir. Buna görə də ABŞ və İsrail bu məqamdan istifadə etməyə çalışır və İranda siyasi rejimin dəyişdirilməsi ilə bağlı qəbul edilmiş strateji qərarlar hazırda taktiki mərhələdə həyata keçirilir.  

Böyük ehtimalla demək olar ki, mövcud vəziyyətdə zəifləmiş Tehran razılaşmaya gedəcək və Prezident Trampın ultimatumunu qəbul edəcək. Rejimin əsas fiquru olan ali dini lider Əli Xameneinin ölümündən və misli görünməmiş hərbi təzyiqdən sonra İranın müqavimət imkanları kəskin şəkildə azalıb. Müvəqqəti razılaşma Tehrana ən azı bu ilin payızında keçiriləcək ABŞ seçkilərinədək gərginliyi azaltmağa və vəziyyəti sabitləşdirməyə imkan verəcək.  

Lakin Vaşinqtondakı strateqlər anlamalıdırlar ki, İran Venesuela deyil. Bu, dərin tarixə, güclü kimliyə və regional ambisiyalara malik dövlətdir. Hətta münaqişə müvəqqəti dondurulsa belə, o tamamilə yox olmayacaq və həm İranın daxilində, həm də ümumilikdə bu partlayışa hazır regionda proseslərin necə inkişaf edəcəyini hələ heç kim bilmir.

Biz elə bir dövrdə yaşayırıq ki, ABŞ Prezidentinin sevdiyi şüarlardan birinə çevrilmiş “güc vasitəsilə sülh” artıq ritorika olmaqdan çıxaraq praktikaya çevrilib. Lakin gücün müxtəlif formaları var. Xaotik və impulsiv güc var, bir də strateji — hesablanmış, intizamlı və məsuliyyətli güc. Azərbaycan ikinci modeli seçdi. Əvvəl dövlətini gücləndirdi, sonra ədaləti bərpa etdi və daha sonra Ermənistana güc vasitəsilə sülh təklif etdi, paralel olaraq Azərbaycanın daxili təhlükəsizliyini təmin etdi, sərhədlərə sərt nəzarəti qorudu və xarici riskləri minimuma endirdi. Məhz buna görə regional turbulentlik dövründə Azərbaycan Cənubi Qafqazın liderinə çevrildi və bununla da ölkədə siyasi sabitliyi təmin etdi. 

Qədim yunan tarixçisi, tarix elminin banisi Fukididin yazdığı kimi: “Güclülər bacardıqlarını edirlər, zəiflər isə məcbur olduqlarına dözürlər”. 

Məsələ bu qanunun ədalətli olub-olmamasında deyil. Məsələ ondadır ki, biz güclülər arasında olmağa hazırıqmı? 

Ramiz Yunus

“Xəzər” Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru