"Region ya qitələr arasında körpüyə çevriləcək, ya da..." - Ramiz Yunus yazır

Dünya elə bir mərhələ yaşayır ki, sanki tarix öz hərəkətini sürətləndirib. Hələ yaxın keçmişdə beynəlxalq sistem nisbətən sabit görünürdü: qaydalar, müqavilələr, institutlar, arbitrlər mövcud idi. Bu gün isə həmin memarlıq sürətlə çatlayır. Beynəlxalq hüquq getdikcə daha çox güc hüququna yer verir, qlobal nizamı qorumaq üçün yaradılmış institutlar isə təsir imkanlarını açıq şəkildə itirirlər. 

Hətta Birləşmiş Millətlər Təşkilatı kimi bir qurum da getdikcə dünya münaqişələrinin arbitri deyil, sadəcə müşahidəçisi kimi görünür.

Belə şəraitdə müharibələr və münaqişələr dünya siyasətinin demək olar ki, daimi normasına çevrilir. Artıq bir neçə ildir ki, davam edən Rusiya-Ukrayna müharibəsi Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını köklü şəkildə dəyişdirib və sabitlik haqqında əvvəlki təsəvvürlərin bir çoxunu dağıdıb. 

Paralel olaraq ABŞ-nin İsraillə birlikdə İrana qarşı başladığı müharibə davam edir və bu, bütün Yaxın Şərq və qonşu regionlar üçün yeni risklər yaradır. Dünya getdikcə eyni anda onlarla partiyanın oynandığı şahmat taxtasını xatırladır və bu taxtada hər bir səhv strateji nəticələrə gətirib çıxara bilər.

Tarixin belə dövrlərində sivilizasiyaların və qlobal logistika marşrutlarının kəsişməsində yerləşən regionlar xüsusi əhəmiyyət qazanmağa başlayır və Cənubi Qafqaz da belə regionlardan biridir. Onun strateji mövqeyi xarici dünya üçün getdikcə daha aydın və demək olar ki, hiss olunan reallığa çevrilir. Bəzən bütöv regionların taleyi döyüş meydanlarında deyil, yolların kəsişməsində həll olunur və məhz bu, Cənubi Qafqazda baş verir. Bu region sürətlə dünya logistikasının və geopolitikasının əsas kəsişmə nöqtələrindən birinə çevrilir.

Müasir hava hərəkəti xəritələrinə diqqətlə baxdıqda asanlıqla görmək olar ki, Avropadan Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyaya uçan mülki təyyarələrin marşrutları getdikcə daha çox Gürcüstan və Azərbaycan üzərindən keçən dar hava dəhlizindən keçir. Bu “dar boğaz” tədricən qlobal daşımalar üçün həyati əhəmiyyətli arteriyaya çevrilir. Qonşu regionlarda hava məkanlarının bağlanması və müharibələr səbəbindən bu marşrut hələ beş il əvvəl təsəvvür etmək belə çətin olan strateji əhəmiyyət qazanıb. Peyk görüntülərində sıx hava axınlarının xətləri milyonlarla sərnişinin və tonlarla yükün keçdiyi arteriyalara bənzəyir. Bu fakt Cənubi Qafqazın Avrasiyanın müasir logistikasını onsuz təsəvvür etməyin çətin olduğu bir qovşağa çevrildiyini açıq şəkildə göstərir.

Lakin aviasiya yalnız aysberqin görünən hissəsidir. Region və dünya iqtisadiyyatına daha geniş təsir edən sahə quru infrastrukturu ilə bağlıdır. Orta Transxəzər dəhlizi — Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu Çin, Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Avropanı birləşdirir. Beynəlxalq ticarət üçün bu marşrut tədricən alternativ deyil, strateji yol kimi əhəmiyyət qazanır.

Bu fonda Ermənistan üzərindən yeni nəqliyyat marşrutunun açılması layihəsi — Zəngəzur dəhlizi də xüsusi maraq doğurur. Bu dəhliz Azərbaycanın əsas ərazisini onun Naxçıvan eksklavı ilə birləşdirəcək. Bu marşrutun reallaşması regionun nəqliyyat xəritəsini tamamilə dəyişə və Cənubi Qafqazın Avropa ilə Asiya arasında əsas tranzit qovşağı kimi rolunu daha da gücləndirə bilər.

Tarixdə kiçik regionların düzgün strategiya sayəsində öz təsir imkanlarını kəskin şəkildə artırmasına dair nümunələr çoxdur. Parlaq nümunə Baltikyanı ölkələr — Estoniya, Latviya və Litvadır. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra onlar siyasətlərini koordinasiya etdilər, beynəlxalq strukturlara inteqrasiya oldular və tədricən Avropa və qlobal siyasətdə təsirlərini gücləndirdilər. Bu gün Cənubi Qafqazın da oxşar yolla getmək — strateji coğrafiyasından istifadə etmək və iqtisadi inkişafı regional əməkdaşlıqla birləşdirmək imkanı var.

Uzun illər regionda sabitliyin qarşısında duran əsas maneə Qarabağ ətrafında Azərbaycan ilə Ermənistan arasında davam edən münaqişə idi. Bu münaqişə iqtisadi təşəbbüsləri bloklayır və regionu siyasi qarşıdurma məkanına çevirirdi. Azərbaycan İkinci Qarabağ müharibəsində qələbə qazandıqdan sonra vəziyyət dəyişməyə başladı. Müharibənin nəticələri Cənubi Qafqazdakı status-kvonu tam dəyişdi və qüvvələr balansını köklü şəkildə yenidən formalaşdıraraq bütün region üçün yeni imkanlar açdı.

Lakin daha mühüm olan döyüş əməliyyatları bitdikdən sonra baş verənlər oldu. Azərbaycan bütün əraziləri üzərində nəzarəti bərpa etdikdən sonra qalib və güclü tərəf kimi özü sülh gündəliyi ilə çıxış etdi və Ermənistana münasibətlərin normallaşdırılması prosesinə başlamağı təklif etdi.

Hələ bir neçə il əvvəl belə ssenari demək olar ki, mümkün görünmürdü. Bu gün isə Bakı və İrəvan arasında nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması, iqtisadi əlaqələrin bərpası və regional qarşılıqlı fəaliyyətin yeni arxitekturasının formalaşdırılması məsələləri tədricən müzakirə olunur. Bu ideyalar beynəlxalq platformalarda da fəal şəkildə müzakirə edilir. Belə ki, yaxın günlərdə XIII Bakı Qlobal Forumunda Prezident İlham Əliyev vurğuladı ki, “Cənubi Qafqazda davamlı sülh bütün region üçün prinsipial olaraq yeni inkişaf imkanları aça bilər”.

Bu sözlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki bu gün məhz Azərbaycan Cənubi Qafqazın lideridir, regionun ən böyük iqtisadiyyatına malikdir, əhəmiyyətli enerji resurslarına sahibdir və iri infrastruktur layihələrinin əsas təşəbbüskarlarından biri kimi çıxış edir. Lakin Bakıda daha bir strateji həqiqəti də yaxşı anlayırlar: Cənubi Qafqazın potensialı yalnız regionun bütün ölkələri bu proseslərdə iştirak etdikdə tam reallaşa bilər.

Azərbaycan artıq uzun illərdir Gürcüstanla uğurlu strateji tərəfdaşlıq nümunəsi göstərir. Energetika, nəqliyyat və logistika sahələrində həyata keçirilən birgə layihələr bu iki ölkəni Avropa ilə Asiya arasında əsas tranzit körpülərinə çevirib. Növbəti addım Ermənistanın da bu prosesə tədricən qoşulması ola bilər və bu, İrəvan üçün tarixi şansdır. Ermənistan geopolitik çıxılmaz vəziyyətdən çıxaraq mühüm tranzit körpüsünə çevrilə və bununla strateji, iqtisadi və siyasi üstünlüklər əldə edə bilər. Coğrafiya regionu öz-özünə güclü etmir — o, sadəcə bir şans verir. Qalan hər şey isə həm Ermənistanın siyasi elitasının, həm də erməni cəmiyyətinin siyasi müdrikliyindən asılıdır. 

Lakin bu potensialın reallaşması üçün Ermənistan vətəndaşlarının yaxın zamanda etməli olacağı siyasi seçim lazımdır. Təəssüf ki, Ermənistan siyasətinin daxilində hələ də revanşist qüvvələr kifayət qədər güclüdür. Bu qüvvələr regiondan kənarda — Rusiyada, ABŞ-də, Avropada və xüsusilə Avropa Parlamentinin bəzi dairələrində də dəstək alırlar. Onlar Ermənistanın inteqrasiyasına mane olmağa çalışır və anti-Azərbaycan ritorikasını davam etdirirlər. Bu ritorika həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq arenada hələ də mühüm yer tutur. Tarix nadir hallarda siyasi emosiyaların fikrini soruşur. O,  coğrafiya və iqtisadiyyatın məntiqi ilə hərəkət edir. Cənubi Qafqaz üçün isə bu məntiq sadədir: region ya qitələr arasında körpüyə çevriləcək, ya da əbədi olaraq bölünmə xətti kimi qalacaq.

Bəzən bütöv regionların taleyi döyüş meydanlarında deyil, yolların kəsişməsində həll olunur və məhz indi Cənubi Qafqaz belə bir kəsişmə nöqtəsindədir. Bu an unikaldır: nəqliyyat dəhlizləri açılır, iqtisadi əlaqələr formalaşır və uzunmüddətli sülh üçün ilkin şərtlər yaranır. Artıq bu gün Bakı ilə Tbilisi arasında əməkdaşlığın real nəticələr verdiyi görünür və İrəvanın bu prosesə tədricən qoşulması regional inteqrasiyanın effektini ikiqat artıra bilər.

Çünki köhnə qaydaların dağıldığı dünyada qalib gələnlər keçmiş barədə ən çox mübahisə edənlər deyil, gələcəyin məntiqini hamıdan tez anlayanlardır. Bu gün Cənubi Qafqaz məhz belə bir tarixi kəsişmədə dayanır. Region ölkələrinin öz coğrafiyalarında bölünmə xətti deyil, güc və əməkdaşlıq mənbəyi görə bilməsi onların yeni dünya nizamındakı yerini böyük ölçüdə müəyyən edəcək. Napoleon Bonapartın bir vaxt dediyi kimi: “Dövlətin siyasəti onun coğrafiyası ilə müəyyən olunur”.

Ramiz Yunus

“Xəzər” Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru

TodayPress TV