Putin Ukraynada, Tramp İranda "ilişib": Dünyanın iki supergücü niyə bu "gündədir"?

Rusiya Ukraynada, ABŞ isə İran ətrafında (2026-cı ilin fevral-martında başlayan və daha sonra Hörmüz boğazı böhranı ilə uzanan münaqişə çərçivəsində) sözün əsl mənasında ilişib qalıb. 

Hər iki halda əsas problem NATO və ümumilikdə ittifaq sisteminin gücünün düzgün qiymətləndirilməməsi və buna uyğun olmayan strateji qərarların verilməsidir. Nəticədə həm Moskva, həm də Vaşinqton gözlədiklərindən fərqli olaraq uzunmüddətli, yorucu və xərcli müharibə mühitinə daxil olub.

Putin  2022-ci ilin fevralında Ukraynaya hücum edərkən sürətli qələbə əldə edəcəyini düşünürdü.

Kremlin ilkin hesablamalarına görə, Ukrayna dövləti və ordusu qısa müddətdə dağılmalı, əhali isə Rusiya qüvvələrini müqavimətsiz qəbul etməli idi. Eyni zamanda Qərbin yalnız məhdud sanksiyalarla kifayətlənəcəyi və NATO daxilində parçalanma yaranacağı gözlənilirdi. Lakin bu proqnozlar reallıqda tam əks nəticə verdi. 

Ukrayna həm dövlət institutlarını, həm də ordusunu qoruyub saxladı və güclü müqavimət göstərdi. Qərb isə ABŞ-nin liderliyi ilə geniş hərbi, maliyyə və kəşfiyyat dəstəyi verdi. Müharibə qısa kampaniya deyil, uzunmüddətli tükəndirmə  savaşına çevrildi.

2026-cı ilin yazına doğru Rusiya bəzi cəbhələrdə lokal irəliləyişlər əldə etsə də, strateji məqsədlərə çatmaqdan uzaqdır. Eyni zamanda Ukrayna uzun mənzilli zərbələrlə Rusiya infrastrukturuna və hərbi obyektlərinə ciddi ziyan vurur, bu da Moskvanın resurslarını tükəndirir və döyüş qabiliyyətinə təzyiq göstərir. Ümumilikdə münaqişə Rusiya üçün gözlənildiyindən daha baha və uzun sürən bir prosesə çevrilib.

Digər tərəfdə isə ABŞ-nin İran ətrafındakı siyasəti oxşar problemlər yaradır. 2026-cı ilin əvvəlində başlayan hərbi və yarı-hərbi əməliyyatlar İranın nüvə proqramını və regional təsirini məhdudlaşdırmağı hədəfləyirdi.

Lakin əməliyyatlar qısa və qəti nəticə vermək əvəzinə uzanan böhrana çevrildi, xüsusilə Hörmüz boğazı ətrafındakı gərginlik qlobal iqtisadi riskləri artırdı.

Burada əsas çətinlik ABŞ-nin müttəfiqlərini tam şəkildə prosesə cəlb edə bilməməsidir. Avropa ölkələrinin bir hissəsi birbaşa hərbi əməliyyatlara qoşulmaqdan imtina etdi və daha çox diplomatik və məhdud dəstək ilə kifayətləndi. Bu isə Vaşinqtonun təkbaşına daha böyük yük daşımasına səbəb oldu. Nəticədə ABŞ həm siyasi, həm də strateji baxımdan daha təcrid olunmuş vəziyyətə düşdü, NATO daxilində gərginliklər artdı və ittifaq koordinasiyası zəiflədi.

Hər iki vəziyyətdə ortaq nəticə ondan ibarətdir ki, böyük güclər öz rəqiblərinin və müttəfiq sistemlərinin reaksiyasını düzgün proqnozlaşdıra bilmədilər. Xatırlayırsınızsa, XX–XXI əsrlərdə baş verən daha bir neçə mühüm nümunə də eyni strateji səhv modelini daha da aydın göstərir.

XX əsr: SSRİ və Əfqanıstan müharibəsi (1979–1989)

Sovet İttifaqı Əfqanıstana müdaxilə edərkən rejimi tez bir zamanda sabitləşdirəcəyini və regional təsiri gücləndirəcəyini düşünürdü. Lakin yerli müqavimət, dağlıq coğrafiya və xarici dəstək alan mücahid qruplar müharibəni uzunmüddətli attrisiona çevirdi. SSRİ həm hərbi, həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan ciddi tükənmə yaşadı və bu münaqişə sonradan Sovet sisteminin zəifləməsini sürətləndirən əsas faktorlardan biri oldu. Buradakı paralel aydındır: böyük güc “məhdud əməliyyat” hesab etdiyi müharibədə illərlə ilişib qalır və çıxış qiyməti gözləniləndən qat-qat yüksək olur.

XXI əsr: ABŞ və İraq müharibəsi (2003 sonrası)

ABŞ İraqa müdaxilə edərkən kütləvi qırğın silahlarının mövcudluğu və sürətli rejim dəyişikliyi fərziyyəsinə əsaslanırdı. Rejim qısa müddətdə devrilsə də, sonrakı mərhələdə dövlət institutlarının çökməsi, sekta zorakılığı və üsyan dalğaları ölkəni uzunmüddətli sabitsizlik zonasına çevirdi. ABŞ ilkin hərbi qələbəni strateji qələbəyə çevirə bilmədi və illərlə davam edən qeyri-sabitlik, yüksək xərclər və regional təsir itkisi ilə üzləşdi. Bu, “qısa müharibə – uzun nəticə” paradoksunun klassik nümunəsidir.

Süveyş böhranı (1956) – koalisiya səhvi

Böyük Britaniya, Fransa və İsrail Süveyş kanalına nəzarəti bərpa etmək üçün hərbi əməliyyata başladıqda, ABŞ və beynəlxalq siyasi reallığın reaksiyasını düzgün qiymətləndirmədilər. Vaşinqtonun təzyiqi və qlobal diplomatik reaksiyalar nəticəsində əməliyyat dayandırıldı və iştirak edən dövlətlər ciddi siyasi nüfuz itkisi yaşadı. Bu hadisə göstərdi ki, hətta formal olaraq güclü koalisiyalar belə qlobal legitimlik və strateji koordinasiya olmadan uğursuz ola bilər.

Ümumi baxışda bu nümunələr – SSRİ-nin Əfqanıstanı, ABŞ-nin İraqı, Suez böhranı və daha əvvəlki tarixi hadisələr – eyni struktur səhvi təkrarlayır:

böyük güclər tez qələbə gözləyir, rəqibin müqavimət iradəsini və beynəlxalq sistemin reaksiyasını isə kiçik hesab edirlər.

Bu baxımdan müasir Rusiya–Ukrayna və ABŞ–İran  dinamikası yeni bir fenomen deyil, daha çox uzun tarixi zəncirin davamıdır. Fərq yalnız texnologiya və miqyasdadır, məntiq isə dəyişməyib.

Nəticə etibarilə tarix bir nümunəni təkrar-təkrar göstərir:

strateji planlar real güc balansına, ittifaqların sabitliyinə və rəqibin iradəsinə uyğun qurulmadıqda, ən güclü dövlətlər belə uzun və yorucu münaqişələrin mərkəzindədilər.

Jalə Rövşən