Kripto "susursa", müharibə başlayır!

Kriptovalyutalar (xüsusilə Bitkoin və Eterium) geosiyasi hadisələrə qarşı həssasdır. Lakin onların reaksiyası adətən eyni ssenari üzrə inkişaf edir. Əvvəl qısa müddətli riskdən qaçış satışları baş verir, daha sonra isə sürətli bərpa və uzunmüddətli artım potensialı ortaya çıxır.

Müharibə dövründə kriptovalyutalar riskli aktiv kimi davranır — ilk zərbədə qiymətlər düşür. Bununla yanaşı, onlar “rəqəmsal qızıl” kimi də qəbul edilir. İnflyasiya, dövlət borcunun artması və 24 saat fasiləsiz ticarət imkanı sayəsində bazar tez toparlanır. Sülh dövründə isə əsas rolu makroiqtisadi amillər — faiz dərəcələri, yarımlanma prosesləri və institusional investor axınları oynayır. Bu zaman daha stabil və proqnozlaşdırıla bilən artım müşahidə olunur.

Müharibələr kriptovalyuta bazarında adətən 5–15% aralığında qısa müddətli eniş, yüksək dəyişkənlik və ticarət həcminin artması ilə müşayiət olunur. Bir müddət sonra isə “hadisə qiymətə daxil olur” və bərpa mərhələsi başlayır.

Səbəblər:

* Riskdən qaçış satışları — investorlar səhmlər və digər riskli aktivlərdən çıxış edir.

* 24 saat fasiləsiz ticarət üstünlüyü — ənənəvi bazarlar bağlı olduqda belə kriptovalyuta bazarı fəaliyyətini davam etdirir.

* Uzunmüddətli dəstək — müharibə xərcləri inflyasiya və borcun artmasına səbəb olur, bu isə Bitkoini pulun dəyərsizləşməsinə qarşı qoruyucu alət kimi gücləndirir.

2022: Rusiya–Ukrayna müharibəsi (24 fevral)

Bitkoin invaziya günü (hərbi əməliyyatın və ya hücumun başladığı gün) təxminən 39 000 dollardan 34 322 dollara düşdü (təxminən 12% itki). İlk iki gündə ticarət həcmi kəskin artdı, sonra isə normallaşdı. Eterium da oxşar eniş yaşadı, lakin alternativ kriptovalyutalar (BNB, ADA, DOGE) daha həssas reaksiya verdi. Müharibənin intensivliyi artdıqca dəyişkənlik və ticarət həcmi də yüksəldi. Bununla belə, Bitkoin və Eterium orta səviyyəli geosiyasi risk şəraitində qismən qoruyucu xüsusiyyət nümayiş etdirdi.

Ukrayna hökuməti rəsmi Bitkoin, Eterium və sabit koin cüzdanları açaraq 212 milyon dollardan çox ianə topladı (onların 70–80 milyon dolları birbaşa hökumətə yönəldi). Qeyri-dəyişdirilə bilən tokenlər və mərkəzləşdirilməmiş maliyyə vasitəsilə əlavə 78 milyon dollar cəlb olundu.

Rusiya tərəfi isə təxminən 5,4 milyon dollar ianə topladı. Bununla yanaşı, sanksiyalardan yayınmaq məqsədilə “Garantex” kimi birjalardan 100 milyard dollardan çox həcmdə istifadə olundu.

2023: İsrail–Qəzza müharibəsi (7 oktyabr)

Bu müharibə zamanı Bitkoin və Eteriumda ciddi qeyri-adi reaksiya müşahidə olunmadı. Qızıl və Bitkoin son 4 il ərzində oxşar artım tempi göstərdi. HƏMAS kriptovalyuta vasitəsilə milyonlarla dollar ianə toplasa da, İsrail və Binance bir sıra hesabları dondurdu. Ümumilikdə kriptovalyuta bazarı nisbətən stabil qaldı.

2026: ABŞ–İsrail–İran müharibəsi (28 fevraldan sonra)

İlk zərbədə Bitkoin cəmi 45 dəqiqə ərzində 6% dəyər itirdi — bazardan 128 milyard dollar silindi, 515 milyon dollarlıq likvidasiya (bazardan çıxarılma) baş verdi.

Lakin martın ortalarına qədər bazarda 17%-lik bərpa sıçrayışı qeydə alındı və qiymət 73 882 dollara yüksəldi (50 günlük hərəkətli ortanı keçdi). Martın 11-nə qədər Bitkoin ümumilikdə 7% artaraq təxminən 71 000 dollara çatdı. Eterium və SOL da eyni dövrdə 7% yüksəldi.

Qızıl demək olar ki, dəyişməz qaldı (5240 dollar), S&P 500 isə 1% gerilədi. Beləliklə, Bitkoin həm qızılı, həm də səhmləri üstələdi. Analitiklər qeyd edir ki, kriptovalyutaların 24 saat fasiləsiz işləməsi onların əsas üstünlüklərindən biridir və “rəqəmsal qızıl” narrativi daha da güclənir.

Neft qiymətləri 118 dollara yüksəldikdə kriptovalyuta birjalarında neft törəmə alətlərinə maraq da kəskin artdı.

Sülh dövrü: Makroiqtisadi amillərin təsiri

Sülh dövrlərində kriptovalyutaların hərəkəti əsasən yarımlanma dövrləri, institusional investor axınları və aşağı faiz dərəcələri ilə müəyyən olunur.

Məsələn, 2025-ci ilin oktyabrında Bitkoin 126 173 dollar səviyyəsində tarixi maksimuma çatdı. Daha sonra makroiqtisadi səbəblərlə 50%-lik düzəliş baş verdi. Müharibə olmadığı halda dəyişkənlik azalır və artım daha proqnozlaşdırıla bilən xarakter alır.

Geosiyasi risk aşağı olduqda Bitkoin səhmlərlə paralel hərəkət edir — yəni risk qəbul edən rejim formalaşır.

Müharibə dövründə qısa müddətli şok və bərpa, sülh dövründə isə uzunmüddətli trend (əksər hallarda yüksəliş) müşahidə olunur.

Niyə belə davranır? Əsas amillər və risklər

* Təhlükəsiz sığınacaq statusu — ziddiyyətli mənzərə var. Bəzi araşdırmalarda Bitkoin və Eterium orta risk şəraitində qoruyucu rol oynayır, lakin yüksək geosiyasi risk zamanı (müharibədə) zəif qalır və bu baxımdan qızıl daha üstün hesab olunur. Bununla belə, 2026-cı il İran nümunəsində Bitkoin daha güclü performans göstərdi.

* Dəyişkənlik — müharibə intensivliyi artdıqca xüsusilə Eterium və DOGE kimi aktivlərdə kəskin dalğalanmaların ehtimalı yüksəlir.

* Əlavə rol — ianələrin toplanması, sanksiyalardan yayınma (Rusiya, İran, Şimali Koreya nümunələri), mərkəzləşdirilməmiş maliyyə və qeyri-dəyişdirilə bilən tokenlərin istifadəsi.

* Risklər — ilk zərbədə ciddi itkilər, tənzimləmə riskləri (hesabların dondurulması), likvidlik şokları.

Qiymət Mahir