İran "kanistrlərlə" Əfqanıstana boru xətti çəkdi

ABŞ-nin İrana qarşı tətbiq etdiyi dəniz blokadası İranın rəsmi neft ixracını kəskin şəkildə məhdudlaşdırıb. Nəticədə İran nefti "kanistrlər", çəlləklər və pikap tipli avtomobillər vasitəsilə Pakistan sərhədinə, xüsusilə Bəlucistan bölgəsinə (Pir Kor keçidi və digər marşrutlar üzrə) daşınmağa başlayıb. Bu proses illərdir mövcud olan qaçaqmalçılıq şəbəkəsinin bir hissəsidir, lakin blokada səbəbindən daşınma həcmi əhəmiyyətli dərəcədə artıb.

İran rəsmiləri və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) əvvəllər bu fəaliyyətə qarşı mübarizə aparsalar da, hazırda buna ya göz yumurlar, ya da dolayı və ya birbaşa dəstək verirlər. Bunun əsas səbəbi daxili neft anbarlarının dolması və ənənəvi ixrac marşrutlarının bağlanmasıdır. Pakistan da bəzi quru marşrutlarını, təxminən altı əsas yolu açaraq bu axının davam etməsinə şərait yaradır.

Hazırkı mərhələdə bu vəziyyət hər iki ölkə üçün qısamüddətli baxımdan qarşılıqlı fayda yaradır. İran artıq toplanmış nefti ölkə daxilindən çıxararaq daxili təzyiqi azaldır, yerli tacirlərə və təhlükəsizlik strukturlarına əlavə gəlir imkanları yaradır, eyni zamanda məhdud həcmdə də olsa xarici valyuta axınını qoruyub saxlayır.

Pakistan isə xüsusilə Bəlucistan kimi iqtisadi baxımdan zəif bölgələrdə daha ucuz yanacaq əldə edir, enerji təminatında müəyyən rahatlıq qazanır və daxili bazarda yanacaq qiymətlərinin daha sabit qalmasına nail olur. Buna görə də hər iki tərəf hazırkı mərhələdə bu prosesdən müəyyən dərəcədə razı görünür.

ABŞ-nin strategiyası isə daha uzunmüddətli və sistemli xarakter daşıyır. Vaşinqton İranın əsas gəlir mənbələrindən biri olan neft ixracını maksimum səviyyədə məhdudlaşdırmağa çalışır. 2026-cı ilin aprel ayından etibarən gücləndirilmiş blokada nəticəsində dəniz tankerlərinin fəaliyyəti ciddi şəkildə məhdudlaşıb, milyonlarla barrel neft ya yolda, ya da anbarlarda saxlanılmış vəziyyətdə qalıb. Bu isə İranı hasilat həcmlərini azaltmağa məcbur edir və yalnız cari gəlirləri deyil, gələcək istehsal potensialını da risk altına salır.

Ən ciddi uzunmüddətli risk neft quyularının texniki zədələnməsidir. İranın bir çox neft yataqları, xüsusilə köhnə yataqlar, sabit lay təzyiqinin qorunmasını tələb edir. İstehsal kəskin şəkildə azaldıqda və ya tam dayandıqda su və qaz sızması, parafin çökməsi, qum yığılması və lay təzyiqinin aşağı düşməsi kimi problemlər yarana bilər. Bir sözlə, yataqda qalan neft quyunu "yeyəcək". Bu cür zədələnmələr bir çox hallarda daimi xarakter daşıyır, quyuların məhsuldarlığını uzunmüddətli və ya hətta birdəfəlik azalda bilər. Belə yataqların yenidən bərpası isə həm çox bahalı, həm də texniki baxımdan olduqca mürəkkəbdir. Sanksiyalar səbəbindən İranın müasir texnologiya və avadanlıqlara çıxışı da məhduddur. Beynəlxalq enerji mütəxəssislərinin qiymətləndirmələrinə əsasən, həftələrlə davam edən məhdudiyyətlər gələcəkdə gündəlik yüz minlərlə barrel istehsal itkisinə səbəb ola bilər.

Hazırda sərhəd boyunca "kanistr" və çəlləklərlə həyata keçirilən neft ticarəti hər iki ölkə üçün müvəqqəti çıxış yolu kimi görünür. Lakin bu model davamlı deyil. Blokada uzandıqca İranın iqtisadi təzyiqi daha da artacaq, neft quyularının zədələnməsi səbəbindən gələcək hasilat potensialı zəifləyə bilər. Pakistan üçün isə nəzarətsiz qaçaqmalçılığın genişlənməsi daxili təhlükəsizlik, vergi itkiləri və büdcə problemləri yarada bilər. Bu vəziyyət geosiyasi qarşıdurmalarda tez-tez rast gəlinən klassik bir nümunədir: qısamüddətli uyğunlaşma, lakin uzunmüddətli struktur zərərlər. Prosesin gələcək istiqaməti blokadanın nə qədər davam edəcəyindən və diplomatik proseslərin hansı nəticə verəcəyindən asılı olacaq.

Jalə Rövşən