İran diplomatiyası ilə ABŞ-İsrail birləşdi: SEPAH-ı oyundan çıxartdılar…

2026-cı ilin 28 fevralında ABŞ və İsrailin İrana qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara başlaması Yaxın Şərqdə yeni və təhlükəli bir mərhələnin əsasını qoydu. İranın cavab zərbələri – İsrailə, regiondakı ABŞ bazalarına və Körfəz ölkələrinə raket və PUA hücumları – münaqişənin daha da dərinləşməsinə səbəb oldu. Qısa müddət ərzində İran iqtisadiyyatı ağır zərər gördü, Hörmüz boğazı bağlandı və qlobal enerji bazarlarında ciddi dalğalanmalar yaşandı.

Lakin aprelin 7–8-də vəziyyət gözlənilmədən dəyişdi: ABŞ Prezidenti Donald Tramp iki həftəlik atəşkəs elan etdi və İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası (SNSC) bu təklifi qəbul etdi. Beləliklə, tərəflər Pakistanın İslamabad şəhərində danışıqlara başlamağa razılıq verdilər. Bu gəlişmə Misir, Pakistan və Türkiyənin intensiv diplomatik vasitəçiliyi sayəsində mümkün oldu.

Atəşkəs necə əldə olundu?

Donald Tramp atəşkəsin İranla razılaşdırıldığını, Hörmüz boğazının yenidən açılacağını və diplomatik prosesin davam edəcəyini bildirdi. İsrail də bu prosesə qoşularaq iki həftəlik fasiləni qəbul etdi.

İranın mövqeyi:

SNSC-nin bəyanatında vurğulanır ki, atəşkəs “müharibənin bitməsi” anlamına gəlmir – bu, sadəcə müvəqqəti dayandırılmadır. Xarici İşlər Naziri Abbas Əraqçi qeyd edib ki, “hücumlar dayansa, biz də müdafiə əməliyyatlarını dayandıracağıq.” İran tərəfi isə danışıqlara 10 maddəlik sülh planı təqdim edib.

Prosesin ən mühüm hissəsi Pakistanın vasitəçilik roludur. Daha əvvəl 45 günlük atəşkəs təklifləri Tehran tərəfindən rədd edilmişdi, lakin son diplomatik raundda tərəflər qısa müddətli fasiləyə razılıq verməyə məcbur oldular. Bu razılaşmanın əldə olunmasında diplomatik qurumların – İran Xarici İşlər Nazirliyi və SNSC-nin – aparıcı rolu qeyd olunur.

Bəs SEPAH nə deyir ?

Atəşkəslə bağlı ən çox müzakirə edilən məsələlərdən biri İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) prosesdəki roludur.

Müharibə dövründə SEPAH praktiki olaraq hərbi qərarları tam nəzarətdə saxlayırdı. Prezident Məsud Pezeşkianın və siyasi rəhbərliyin prosesə təsir imkanları məhdud idi. Zərbələrin vaxtı və hədəfləri əsasən SEPAH komandirləri tərəfindən müəyyən edilirdi.

Lakin atəşkəsin elanından sonra situasiya dəyişmiş kimi görünür:

Prezident Pezeşkian bəzi SEPAH komandirlərini, xüsusən də Əhməd Vahidini, atəşkəs səylərinə mane olmaqda ittiham edib. Onun fikrincə, SEPAH-ın təkbaşına qərarları həm diplomatik prosesə, həm də İran iqtisadiyyatına böyük zərbə vurur.

SEPAH rəhbərliyi isə qısa müddətli atəşkəslərə şübhə ilə yanaşır və onları “taktiki tələ” kimi qiymətləndirir. Korpusun daxilində müharibənin davam etdirilməsi və institusional təsirin qorunması ideyası güclü olaraq qalır.

Diplomatik qanadın – Pezeşkian və XİN-in – son qərarlarda daha aktiv rol oynaması SEPAH-ın prosesdən müəyyən qədər kənarda saxlanması kimi şərh olunur.

Bununla belə, İran siyasətinin daxili mexanizmlərini nəzərə alanda SEPAH-ın tam razılığı olmadan atəşkəsin uzunmüddətli davam edəcəyini düşünmək çətindir. Regionda raket xəbərdarlıqlarının hələ də səngiməməsi də buna işarə edir.

Nəticə etibarilə, iki həftəlik atəşkəs diplomatiyanın mühüm qələbəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Demək olar ki, münaqişənin regional miqyasda genişlənməsi qarşısı alındı, Hörmüz boğazı yenidən açıldı və tərəflər masa arxasında dialoqa razılıq verdi. Bununla belə, İran daxilində siyasi güc balansının necə dəyişəcəyi hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır.

Əgər SEPAH atəşkəsə əməl edərsə, bu, diplomatik xəttin müəyyən dərəcədə güclənməsi demək ola bilər. Əks halda, qarşıdurmanın yenidən alovlanması istisna edilmir.

Regionun gələcəyi İslamabaddakı danışıqların nəticəsindən asılı olacaq – vəziyyət isə sürətlə dəyişməkdə davam edir.

Jalə Rövşən