Amerika - Kuba savaşına doğru: HƏRBİ FIRTINA qopmaq üzrədir…

ABŞ və Kuba arasındakı münasibətlər 1962-ci ilin Karib böhranından bəri ən gərgin dövrünə daxil olub.   ABŞ-nin Kuba ilə bağlı siyasəti tək bir məqsədə yox, bir neçə əsas marağa söykənir və bu mövzu onilliklərdir dəyişkən formada davam edir.  

Ümumi şəkildə desək, Vaşinqton Kubadan üç əsas şey istəyir: 

Birincisi, siyasi sistemin dəyişməsi məsələsidir. ABŞ uzun müddətdir Kubadakı kommunist idarəetməni qəbul etmir və orada daha liberal, çoxpartiyalı və ABŞ ilə daha yaxın münasibətlərə açıq bir sistem görmək istəyir.   Tarixə nəzər salaq.  Argentinalı inqilabçı Che Guevara 1959-cu ildə Kubada Fidel Castro ilə birlikdə inqilabın əsas fiqurlarından biri idi və inqilabdan sonra yeni Kuba hökumətində mühüm vəzifələr tuturdu. ABŞ isə həmin inqilabı öz maraqlarına zidd hesab edirdi və Kuba kommunist blokuna yaxınlaşdığı üçün iki ölkə arasında münasibətlər sürətlə pisləşdi.

Che Guevara açıq şəkildə ABŞ-nin Latın Amerikası siyasətini tənqid edirdi və “anti-imperialist” mövqeyi ilə tanınırdı. O, Kubanın iqtisadi və siyasi müstəqilliyini qorumaq ideyasını müdafiə edirdi və ABŞ təsirinə qarşı çıxışlar edirdi.

ABŞ tərəfi isə Kubaya qarşı iqtisadi embarqo tətbiq etdi və eyni dövrdə Kuba hökumətini zəiflətməyə yönəlmiş müxtəlif gizli əməliyyatlar həyata keçirdi. Bu gərginlik 1961-ci ildə Donuzlar Körfəzi əməliyyatı və 1962-ci ildə Karib böhranı kimi hadisələrə gətirib çıxardı.

Che Guevara 1965-ci ildən sonra Kubadan ayrıldı və başqa ölkələrdə inqilabi fəaliyyətlə məşğul oldu. 1967-ci ildə Boliviyada öldürüldü, amma ABŞ–Kuba gərginliyi və onun simvolik rolu Latın Amerikası siyasətində uzun müddət davam edən bir qarşıdurma xətti yaratdı.  

Yəni əsas hədəf “rejim dəyişikliyi” ideyası olub, baxmayaraq ki, bu termin rəsmi sənədlərdə hər zaman açıq şəkildə istifadə edilmir.

İkincisi, regional təhlükəsizlik və təsir məsələsidir. ABŞ Kuba üzərindən Rusiya və Çinin Latın Amerikasında hərbi və kəşfiyyat təsirini artırmasından narahatdır. Buna görə Kuba ABŞ üçün yalnız bir ölkə deyil, həm də strateji mövqedir — xüsusilə Karib hövzəsi və Meksika körfəzi yaxınlığına görə.

Üçüncüsü, insan haqları və iqtisadi açılım məsələsidir. ABŞ Kuba hökumətini söz azadlığı, siyasi məhbuslar və iqtisadi sistemin məhdudluğu ilə bağlı tənqid edir və daha açıq bazar iqtisadiyyatına keçid görmək istəyir. Bu da ABŞ bizneslərinin Kubaya daha sərbəst girişini mümkün edə bilər.

Amma burada vacib bir nüans var: ABŞ-nin mövqeyi hər zaman eyni sərtlikdə olmayıb. Bəzi dövrlərdə münasibətlər yumşalıb, məsələn Obama dövründə müəyyən yaxınlaşma cəhdləri olmuşdu. Sonrakı illərdə isə sanksiyalar və təzyiqlər yenidən güclənib.   Neft məsələsi ABŞ–Kuba münasibətlərində əsas məqsəd deyil, amma böhranların dərinləşməsində vacib rol oynaya bilir.

Amma məsələ başqa tərəfdən belə görünür:

Kuba enerji baxımından çox asılı ölkədir və əsasən xaricdən gələn neftlə işləyir. Burada Rusiya və Venesuela kimi ölkələr uzun illər əsas təchizatçılar olub. ABŞ isə bu əlaqələrin davam etməsini istəmir, çünki bunu Kubanın və onun müttəfiqlərinin güclənməsi kimi görür.

Buna görə də sanksiyalar tez-tez neft daşıyan şirkətləri və ölkələri hədəf alır. Bu, Kubanı enerji baxımından zəiflətmək və onun xarici dəstək kanallarını məhdudlaşdırmaq məqsədi daşıyır.

Mövcud vəziyyət artıq yalnız diplomatik qarşıdurma kimi qiymətləndirilmir, həm də genişmiqyaslı iqtisadi blokada və hərbi eskalasiya riski ilə müşahidə olunur. 

Yanvarın 29-da imzalanmış 14380 nömrəli İcraedici Sərəncamla ABŞ Kubanı fövqəladə təhdid kimi elan edib. Bundan sonra Vaşinqton Kubaya neft ixrac edən və ya onu daşıyan ölkələrə qarşı ciddi iqtisadi sanksiyalar tətbiq etməyə başlayıb. Bu addımlar Meksikanın Pemex kimi iri enerji şirkətlərinə də təsir göstərib. Nəticədə Kubada yanacaq qıtlığı yaranıb, elektrik enerjisində ciddi fasilələr müşahidə olunur və ölkə hökuməti mart ayında rəsmi şəkildə beynəlxalq fövqəladə vəziyyət elan edib.

Böhranın daha da dərinləşməsində Rusiya və Çin amilləri mühüm rol oynayır. Martın sonunda Rusiyaya məxsus “Anatoli Kolodkin” tankeri ABŞ blokadasını yararaq böyük həcmdə xam nefti Kubaya çatdırıb. Aprel ayının sonuna doğru daha bir tanker vasitəsilə əlavə neft tədarükü gözlənilir. Eyni zamanda ABŞ tərəfi Rusiyanın bu addımlarını ciddi siyasi və hərbi siqnal kimi qiymətləndirir. Pentaqonun Kubada mümkün rejim dəyişikliyi ssenariləri üzərində işlədiyi barədə məlumatlar yayılıb, Rusiya isə ABŞ-ni sərt şəkildə tənqid edərək regionda gərginliyi artırmaqda ittiham edir.

Çin də bu geosiyasi qarşıdurmada diqqət mərkəzindədir. ABŞ Çin şirkətlərinin Kubada kəşfiyyat və enerji infrastrukturu sahəsində fəallaşmasından narahatlıq keçirir. Xüsusilə günəş enerjisi layihələri üzərində nəzarətin artması Vaşinqton tərəfindən strateji risk kimi dəyərləndirilir.

Gərginlik fonunda müəyyən diplomatik cəhdlər də müşahidə olunur. Aprel ayının ortalarında son on il ərzində ilk dəfə ABŞ nümayəndə heyəti Havanaya səfər edib. Tərəflər arasında aparılan qeyri-rəsmi müzakirələrdə ABŞ Kubaya iqtisadi sabitlik üçün humanitar yardım və internet çıxışı kimi təkliflər irəli sürüb. Lakin Kuba rəhbərliyi bu təklifləri suverenliyə müdaxilə kimi qəbul edib və qəbul etməyib.

Ümumi vəziyyət göstərir ki, ABŞ Kubaya qarşı daha sərt təzyiq siyasəti yürüdür və bu siyasət regionda Rusiya və Çin təsirini azaltmaq məqsədi daşıyır. Gələcəkdə vəziyyətin daha da gərginləşməsi, xüsusilə hərbi toqquşma riskinin artması istisna edilmir. Bununla yanaşı, tərəflər arasında müəyyən şərtlərlə diplomatik yumşalma ehtimalı da hələ tam itmiş deyil. Görünən odur ki,   Kubanın bu gün  də  həm Che Guevara kimi ideoloji dirəniş ruhuna, həm də Fidel Castro kimi siyasi iradəyə ehtiyacı var.

Jalə Rövşən