27 aprel işğalı və tariximizdən oğurlanan 70 İLİN HESABATI

27 aprel... Bu tarix Azərbaycan tarixinin qara ləkəsi kimi qəlbimizdə qalır – 106 il əvvəl, 1920-ci ilin aprelin 27-dən 28-nə keçən gecə istiqlalımızın qəlbinə xəncər saplandı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti – Şərqdə ilk demokratik, dünyəvi, parlamentli respublika, qadınlara seçki hüququ verən ilk müsəlman dövləti – cəmi 23 ay ərzində dünyaya sübut etdiyi azadlıq məşəli bolşevik Rusiyasının 60–70 minlik XI Qırmızı Ordusu tərəfindən qanla boğuldu. Yalama stansiyasında, Xudat və Xaçmazda son nəfəsinədək vuruşan qəhrəman əsgər və zabitlərimiz (bəzi mənbələrdə 1000-ə yaxın şəhid) qarşısında dayanmaq üçün cəmi 25–30 minlik ordumuzun böyük hissəsi erməni üsyanı ilə Qarabağda məşğul idi. Generallarımız Səməd bəy Mehmandarov və Əli Əşrəf Şıxlinski körpüləri partlatmaq əvəzinə susdular. Parlament ultimatum qarşısında əyildi, hakimiyyət Azərbaycan Kommunistlərinə təhvil verildi. Və beləcə istiqlal günəşimiz qara buludların altında qərq oldu.

Bu gün nələri itirdik? Sadəcə bir dövlət yox, bir xalqın gələcəyini. Müstəqil Azərbaycanın neft sərvəti – Bakının qara qızılı – indi Moskvanın “neft müqaviləsi” ilə Leninə təklif edilən “hədiyyə”yə çevrildi. 1920-ci ilin mayından 1921-ci ilin yanvarına qədər rəsmi arxivlərə görə 48 min azərbaycanlı qətlə yetirildi – qırmızı terrorun ilk dalğası ilə. Nargin adasında (indiki Pirallahı) vəhşicəsinə güllələnən Milli Ordu zabitləri, Gəncə üsyanında (1920-ci il 26–31 may) ən böyük anti-sovet qiyamında iştirak edən 12 general, 27 polkovnik, 46 kapitan və yüzlərlə zabit, Firidun bəy Köçərli, Əbüzər bəy Rzayev kimi ziyalılar... Hamısı qanla susduruldu. 1937-ci il repressiyalarında isə müstəqil düşüncəli milli ziyalılarımız – şairlər, yazıçılar, alimlər – kütləvi sürgün və güllələnmə ilə məhv edildi. Tariximizdən itirdiyimiz: azad təfəkkür, milli intibah, öz taleyimizi özümüz yazmaq haqqı.

Bəs olmasaydı necə olardı? Təsəvvür edin: 1920-dən sonra müstəqil Azərbaycan Türkiyə ilə ittifaqda, Qərblə ticarətdə inkişaf edir. Neft pulları xalqın rifahına, təhsilə, sənayeyə xidmət edir – Bakı dünyanın neft paytaxtı olaraq qalır, amma bu dəfə azərbaycanlıların əlində. Heç bir qırmızı terror, heç bir kolxoz aclığı, heç bir 1937 qırğını yoxdur. Ziyalılarımız sürgünə göndərilmir, əksinə, milli mədəniyyətimiz çiçəklənir. Bəlkə də bu gün Qarabağ məsələsi belə qanla həll olunmazdı – çünki güclü, suveren dövlət öz torpaqlarını qoruya bilərdi. Amma reallıqda... 71 il sovet zənciri, sonra isə yeni müstəqillik uğrunda yeni qurbanlar.

Bizdən kimlər bu faciədə rol oynadı? Ən ağrılı sual. Nariman Nərimanov – Moskvada Azərbaycan Müvəqqəti Hərbi İnqilab Komitəsinin sədri, Leninlə “neft müqaviləsi” bağlayan, bolşevik bayrağı altında “vətənpərvər” kimi görünən adam. Onun kimi yerli kommunistlər – Qəzənfər Musabəyov, Dadaş Bünyadzadə və başqaları – öz xalqının istiqlalını sataraq sovet zirehli qatarlarının yolunu açdılar. Onlar “inqilab” deyirdilər, amma əslində imperiyanın qayıdışını hazırladılar. İzləri yaşayırmı? Bəli, küçə adlarında, kitablarda, heykəllərdə. Silinməlidir? Yox! Əksinə, ibrət olsun deyə qalmalıdır. Tarix dərsi kimi: xainlik necə vətəni satır, içimizdəki zəiflik necə böyük faciələr doğurur. Qəhrəmanlarımızın – Yalama şəhidlərinin, Nargin qurbanlarının, Gəncə üsyançılarının – adları isə əbədi yad edilsin, məktəblərdə, küçələrdə, ürəklərdə yaşasın.

Bu gün biz matəm içindəyik, amma ümid də var. Vaxt gələcək 27 aprel dövlət səviyyəsində Milli Matəm Günü kimi qeyd olunacaq. Çünki itirdiyimizi dərk etmədən qazana bilmərik. Tariximizdəki qara ləkələr silinməz, amma onlar bizə güc verir: bir daha heç vaxt içimizdən xain çıxmasın, istiqlalımız əbədi olsun. Şəhidlərimizə rəhmət, qəhrəmanlarımıza əbədi hörmət. Azərbaycan diridir – və heç vaxt diz çökməyəcək!

Jalə Rövşən