“Bu müdaxilə dövlətimizin daxili dayanıqlığını sarsıtmağa yönəlib” - Ramiz Yunus yazır...

Ən təhlükəli işğal hiss olunmayan işğaldır.

Cənubi Qafqaz onilliklər boyu məhz belə bir vəziyyətdə yaşayıb. İşğalçı ordular, hərbi administrasiyalar, formal nəzarət sərhədləri olmadan, lakin düşüncə səviyyəsində daha dərin asılılıqla.

Bu, sadəcə təbliğat deyildi, mənaların sistemli şəkildə əvəz olunması idi.

1991-ci ildə Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra Azərbaycan elə bir vəziyyətə düşdü ki, hər şey qurulurdu — dövlət, institutlar, iqtisadiyyat və ən əsası ictimai şüur və məhz bu anda ölkəyə xarici ideologiyalar fəal şəkildə daxil olmağa başladı.

Rusiya bunu adət etdiyi kimi — dil, mədəniyyət, media və “nostalji” bağlar vasitəsilə edirdi. Bu, formal nəzarət tələb etmədən illərlə asılılıq formalaşdıran yumşaq güc idi. Amma İran daha irəli getdi və ən çətin tanınan, ən təhlükəli itirilən sahəyə — inanca yönəldi. Dinə insanın şəxsi seçimi yox, təsir kanalı kimi yanaşdı.

Mənəviyyat pərdəsi altında, “qardaşlıq” və “ortaq dəyərlər” ritorikası ilə Azərbaycanda onilliklər boyu İranın ideoloji mövcudluq infrastrukturu qurulurdu. Dini şəbəkələr, təhsil strukturları, Azərbaycan dilində media — bütün bunlar bir məqsədə xidmət edirdi: sədaqətin öz dövlətinə — Azərbaycan dövlətinə deyil, xarici mərkəzə — İranın simasında yönəldilməsi.

“Səhər” televiziya kanalı bunun yalnız bir nümunəsidir və belə təsir kanalları çox olub və qalır. Onlar sadəcə məlumat vermir, münasibət formalaşdırır və istiqamətləri dəyişir.

Və burada hər şeyi öz adı ilə çağırmaq vacibdir. Bu, “alternativ baxış” deyil, bu, Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilədir və üstəlik bu müdaxilə dövlətimizin daxili dayanıqlığını sarsıtmağa yönəlib.

Deməli — bu, milli təhlükəsizlik məsələsidir. İdeologiya, müzakirə və ya söz azadlığı yox, məhz milli təhlükəsizlik məsələsi.

Çünki vətəndaşlarının şüurunu hansı mənaların formalaşdırdığını nəzarətdə saxlamayan dövlət gec-tez həmin vətəndaşların qərarları üzərində də nəzarəti itirir.

Xüsusilə İranın iki Qarabağ müharibəsi dövründəki mövqeyi çox göstərici oldu. Onilliklər boyu Azərbaycan və İran xalqları arasında “müsəlman birliyi” haqqında danışan rəsmi Tehran praktikada Ermənistanın maraqları istiqamətində hərəkət edirdi. İqtisadi əlaqələr, logistika, Ermənistanın işğal siyasətinə dəstək verən siyasi xətt — bütün bunlar gurultulu dini bəyanatlarla ziddiyyət təşkil edirdi.

Bu, ziddiyyət deyil, strategiyadır və bu halda din İrandakı rejim tərəfindən dəyər kimi yox, alət kimi istifadə olunurdu.

Rusiya İrandan fərqli şəkildə hərəkət edirdi, lakin nəticə eyni idi. Media, mədəni təsir və siyasi siqnallar vasitəsilə başqa tip asılılıq formalaşdırılırdı — daha az emosional, lakin heç də az dərin olmayan. Və bütün bunlar uzun illər ərzində kifayət qədər səmərəli işləyirdi. Çünki Azərbaycan müstəqilliyinin ilk mərhələsində buna sistemli şəkildə cavab verməyə hazır deyildi. Dönüş nöqtəsi birdən-birə və təsadüfən baş vermədi.

Birinci Qarabağ müharibəsindən və 1994-cü ilin mayında “Bişkek protokolu”nun imzalanmasından sonra Azərbaycan, bir çox postsovet dövlətlərindən fərqli olaraq, reallığı ayıq şəkildə qiymətləndirə bildi və uzunmüddətli strategiya qurdu. Artıq 1994-cü ilin sentyabrında “Əsrin müqaviləsi” adlanan saziş imzalandı — bu, ölkəni genişmiqyaslı xarici investisiyalar üçün açdı. Bu, sadəcə iqtisadi qərar deyil, strateji seçim idi.

Əvvəl ölkəyə investisiyalar gəldi, sonra isə sabit maliyyə axınları formalaşdı. İllər sonra isə məhz bu resurslar Azərbaycana güclü iqtisadiyyat qurmağa, dövlət institutlarını modernləşdirməyə və ən əsası, güclü, müasir ordu yaratmağa imkan verdi. Bu, təsadüf deyildi, illər öncədən hesablanmış strategiya idi və məhz bu strategiya sonradan bir çoxlarının qəfil kimi qəbul etdiyi dönüş üçün zəmin hazırladı.

Dönüş Azərbaycan beynəlxalq siyasətin subyekti kimi hərəkət etməyə başladığı anda baş verdi.

2020-ci ildə baş verən İkinci Qarabağ müharibəsi sadəcə hərbi qələbə deyildi — bu, asılılıq psixologiyasını dağıtdı, 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən parlaq birgünlük antiterror əməliyyatı isə bu effekti möhkəmləndirdi və Azərbaycan öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü tam bərpa etdi.

Bununla paralel olaraq Rusiya 2022-ci ilin fevralında strateji səhv edərək Ukraynaya qarşı uzunmüddətli müharibəyə cəlb olundu və bu gün artıq beşinci ildir davam edən müharibə fonunda mövqelərini zəiflətdi. İran isə bu gün həm xarici, həm də daxili ciddi təzyiqlərlə üz-üzədir və ötən ilin yayında ABŞ və İsrailin İrana qarşı apardığı 12 günlük müharibə indiki müharibənin sadəcə giriş mərhələsi idi; bu müharibə teokratik rejimin əsaslarına zərbə vurur və dünyada, o cümlədən regionun bütün müsəlman ölkələri tərəfindən dəstəklənməməsi Tehranın qonşularına qarşı apardığı siyasətin, təkcə Azərbaycana deyil, ümumilikdə regiona münasibətdə yanlış və dağıdıcı xarakter daşıdığını göstərir. Amma burada təhlükəli bir illüziya gizlənir...

Xarici aktorların zəifləməsi onların təsirinin yox olması demək deyil. Onların təsiri yalnız o zaman yox olur ki, bu təsir şüurlu və sistemli şəkildə məhdudlaşdırılır və məhz burada ən çətin mərhələ başlayır.

Çünki dövlət informasiya məkanına nəzarətdən, dini sahənin tənzimlənməsindən və xarici təbliğata qarşı mübarizədən danışan kimi dərhal ittiham səslənir: “bu, azadlıqların məhdudlaşdırılmasıdır”.

Bu, rahat, lakin yanlış arqumentdir. Çünki azadlıq manipulyasiya obyekti olmaq hüququ deyil, şüurlu seçim etmək qabiliyyətidir və bu qabiliyyət “alternativ” adı altında yad mənaların sistemli şəkildə yeridildiyi mühitdə mümkün deyil.

Öz informasiya məkanını qoruyan dövlət azadlığı məhdudlaşdırmır, onu qoruyur. Çünki suveren informasiya sahəsi olmadan azadlıq kənardan idarə olunan illüziyaya çevrilir və XXI əsrdə bu problem daha da dərinləşir.

Biz elə bir dövrdə yaşayırıq ki, texnologiyalar şüura təsir etməyə əvvəlkindən daha sürətli, daha dəqiq və daha dərin imkan yaradır. Sosial şəbəkələr, alqoritmlər, rəqəmsal platformalar, süni intellekt — bütün bunlar təsir alətlərinə çevrilib.

Bu gün təbliğat yalnız televiziya deyil. Bu, insana uyğunlaşdırılan fərdiləşdirilmiş informasiya axınıdır. Bu, lazım olan narrativləri gücləndirən alqoritmlərdir. Bu, sənaye miqyasında inandırıcı məzmun yarada bilən neyroşəbəkələrdir.

Belə şəraitdə bu riskləri anlamayan və reaksiya verməyən dövlət öz informasiya məkanını könüllü şəkildə təhvil verir və bununla birlikdə suverenliyinin bir hissəsini də itirir.

Bu səbəbdən məsələ sadəcə siyasət deyil, yeni reallıqda dövlətin qorunmasıdır — təhlükə kimi görünməyən təhlükələri tanımaq bacarığıdır, sonradan yox, əvvəlcədən hərəkət etməyə hazırlıqdır. Tədbirlər sərt, sistemli və düşünülmüş olmalıdır.

Xarici təsir mənbələrinə nəzarət, dini strukturların şəffaflığı, xarici ideoloji mərkəzlərlə bağlı təşkilatların fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması, yerli media və rəqəmsal platformaların inkişafı və ən əsası — öz mənalar sisteminin formalaşdırılması. Çünki vakuum mövcud deyil. Dövlət gündəmi formalaşdırmırsa, onu başqaları formalaşdırır.

Bu gün Azərbaycan İkinci Qarabağ müharibəsindəki qələbədən sonra uzun müddətdən sonra ilk dəfə güc mövqeyindədir. Amma güc təkcə ordu və iqtisadiyyat deyil, bu, öz gələcəyinə nəzarətdir və bu nəzarət insanların necə düşünməsi ilə başlayır.

Əgər bu səviyyə itirilərsə, digər bütün nailiyyətlər müvəqqəti olacaq. Çünki şüur uğrunda uduzulmuş mübarizə hər zaman torpaq üzərində qazanılan qələbələri sıfırlayır.

Bu artıq seçim məsələsi deyil, dövlətin öz gələcəyi qarşısında məsuliyyət məsələsidir və əgər bu məsuliyyət bu gün dərk olunmasa, sabah seçim imkanının özü də olmaya bilər.

Çinli strateq və mütəfəkkir Sun Tzunun dediyi kimi: “Müharibə sənəti düşməni onunla vuruşmadan məğlub etməkdir”.

Ramiz Yunus

“Xəzər” Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru