Yaxın Şərq OD İÇİNDƏ: Böyük müharibə başlayır!

Fevralın 28-də ABŞ və İsrailin İran ərazisinə birgə başlatdığı hərbi əməliyyat Yaxın Şərqdə yeni və genişmiqyaslı münaqişə mərhələsinin başlanğıcı oldu. Bu əməliyyat 2025-ci ilin iyununda cəmi 12 gün çəkən qısa, lakin intensiv qarşıdurmanın davamı kimi qiymətləndirilir və əsasən İranın nüvə proqramı, ballistik raket arsenalının inkişafı və regiondakı proksi qüvvələri ətrafında cərəyan edir.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın “Epic Fury” (Epik Qəzəb), İsrail Baş Naziri Benyamin Netanyahunun isə “Roaring Lion” (Aslanın Nərəsi) adlandırdığı bu əməliyyatlar İranın ali rəhbəri Əli Xameneinin həlak olması ilə nəticələndi və Tehranı dərhal qisas hücumlarına sövq etdi. 

Bəs münaqişədə istifadə edilən hücum və müdafiə taktikaları, tərəflərin strateji hədəfləri, istifadə olunan silah və texnikalar, iştirak edən hərbi qüvvələr, itkilər və gələcək mümkün inkişaflar regionun hərbi-strateji balansını necə dəyişdirir və bu qarşıdurmanın uzunmüddətli nəticələri nə ola bilər?

ABŞ və İsrailin birgə strategiyası İranın hərbi infrastrukturunu sistemli şəkildə sıradan çıxarmaq və uzunmüddətli perspektivdə rejim dəyişikliyinə yol açmaq məqsədi daşıyır. Prezident Trampın açıqlamalarına görə, əsas hədəflər İranın ballistik raket qüvvələri, donanması və nüvə obyektlərinin məhv edilməsi, həmçinin Hizbullah, husilər və İraqda fəaliyyət göstərən şiə milisləri kimi proksi qüvvələrin zəiflədilməsidir. 

Bu plan birbaşa quru işğalı nəzərdə tutmur, əvəzində intensiv hava zərbələri və dəqiq kəşfiyyat əməliyyatları vasitəsilə İran daxilində xalq üsyanını təşviq etməyi hədəfləyir. 

İsrail tərəfindən isə məqsəd daha açıq şəkildə ifadə olunur: Netanyahunun ifadəsi ilə desək, “İranın rejimini” tamamilə aradan qaldırmaq və ölkənin varlığına yönələn təhdidi kökündən kəsmək. Bu strategiya 2025-ci il müharibəsindən çıxarılan dərslər əsasında qurulub və İranın hava hücumundan müdafiə sistemlərini zəiflətməklə başlayaraq indiyədək 2000-dən artıq hədəfin vurulması ilə davam edib.

İranın cavabı isə klassik asimmetrik müharibə taktikasına əsaslanır: sürətli və kütləvi qisas zərbələri ilə rəqiblərə maksimum itki verdirmək, münaqişəni region miqyasına yaymaq və uzunmüddətli müqavimətlə həm ABŞ-ni, həm də İsraili yormaq. 

Tehranın əsas məqsədi ABŞ-nin Körfəz ölkələrindəki hərbi bazalarını vuraraq və İsrail ərazisinə davamlı təzyiq göstərməklə öz rejiminin sağ qalmasını təmin etməkdir. Bu məqsədlə İran proksi qüvvələrdən – xüsusilə Livan Hizbullahından – geniş şəkildə istifadə edərək çoxcəbhəli hücumlar təşkil edir və müharibənin uzanmasına çalışır.

ABŞ və İsrailin hücum taktikası yüksək texnoloji birgə hava əməliyyatlarına əsaslanır. Kəşfiyyat məlumatları ilə dəstəklənən dəqiq zərbələr, İran rəhbərliyinin “dekapitasiyası” (Xameneinin həlak edilməsi) və strateji infrastrukturun məhv edilməsi bu taktikaların əsasını təşkil edir.

B-2 “Stealth” bombardmançı təyyarələri İranın yeraltı raket sığınacaqlarını vurub, F-15E, F-16 və F-35 qırıcıları isə havada tam üstünlük əldə edib. 

Müdafiə xəttində isə İsrailin “Dəmir Qübbə” (Iron Dome) sistemi və ABŞ-nin Patriot kompleksləri İranın ballistik raketlərinin böyük hissəsini, məsələn, son hücumlarda 40-dan çox raketi havada zərərsizləşdirib.

İranın hücum taktikası isə kütləvi raket və dron “salvo”larına əsaslanır. Körfəz ölkələrinə (Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər) və İsrailə indiyədək 3000-dən artıq raket atılıb. Müdafiədə mobil raket qurğuları və dərin yeraltı sığınacaqlar geniş istifadə olunsa da, komanda idarəetməsindəki problemlər səbəbindən bu sistemlərin effektivliyi xeyli aşağı düşüb. İran eyni zamanda Hizbullah vasitəsilə İsrail şimalına raket hücumları təşkil edərək diversiya fəaliyyətlərini davam etdirir.

İran tərəfindən istifadə olunan əsas silahlar arasında “Fath-360” (30–120 km məsafə, bunker qıran döyüş başlığı, yüksək dəqiqlik) və “Fath-450” (150–250 km məsafə) ballistik raketləri ön plandadır. Bu raketlərdən 40-dan çoxu İsrail ərazisinə yönəldilib və nəticədə 9 mülki vətəndaş həlak olub. Dron arsenalında isə “Shahed-136” (1500 km məsafəli kamikadze tipli) və Rezvan (kəşfiyyat və yüngül hücum üçün) modelləri fərqlənir. 1500-dən artıq dron hücumu həyata keçirilib, bunlardan bəziləri Oman ərazisindəki Duqm limanını da hədəf alıb. Bu dronlar ucuz və kütləvi hücumlar üçün effektivdir; Səudiyyənin Ras Tanura neft emalı zavoduna vurulan zərbələr bunun bariz nümunəsidir.

ABŞ və İsrail tərəfindən endirilən zərbələrdə isə F-15E, F-16, F-35 qırıcıları (200-dən çox təyyarə ilə 500-ə yaxın hədəf vurulub) və B-2 bombardmançıları əsas rol oynayır. Dəqiq idarə olunan “JDAM” sursatları və “Tomahawk” gəmi əleyhinə raketləri Tehran üzərində hava üstünlüyünün qazanılmasında mühüm rol oynayıb. İsrailin “Arrow-3” sistemi isə İran raketlərinin qarşısını almaqda effektiv olub.

Münaqişədə iştirak edən əsas hərbi qüvvələrə gəlincə: ABŞ tərəfində Mərkəzi Komandanlıq (CENTCOM) və “USS Gerald R. Ford”, “USS Abraham Lincoln” aviadaşıyıcı qrupları fəaliyyət göstərir. Bu qüvvələr Qətər, Küveyt və Bəhreyn ərazisindəki bazalarda yerləşib və İranın “Natanz” və “Fordow” nüvə obyektlərini vurmaqda əsas yükü daşıyır. İsrail tərəfindən isə əməliyyatlara İsrail Müdafiə Qüvvələri (IDF) və Baş Qərargah rəisi general Eyal Zamir rəhbərlik edir. İran tərəfində isə İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (IRGC) əsas hücum qüvvəsidir.

İranın ballistik raket qüvvələri cənub sahillərindən həm Körfəz ölkələrinə, həm də İsrailə yönəlib, lakin idarəetmə zəifliyi səbəbindən zərbələrin dəqiqliyi və koordinasiyası xeyli aşağı düşüb. Hava qüvvələri zəif olsa da, İran dronlarla bu boşluğu qismən kompensasiya etməyə çalışır. S-300 hava hücumundan müdafiə sistemləri isə ABŞ və İsrail təyyarələrini effektiv şəkildə dayandıra bilmir.

İran tərəfindən indiyədək 555 nəfər həlak olub, zərbələr 24 vilayəti əhatə edib. Tehran, İsfahan, “Natanz” və “Fordow” kimi strateji mərkəzlər ağır bombardımana məruz qalıb, ali rəhbər Xameneinin ölümü isə rejimi ciddi şəkildə sarsıdıb. 

ABŞ tərəfində ən azı 4 hərbçi həlak olub. Körfəzdə isə bir neçə baza hədəfə alınıb. 

Bunlar arasında Küveytdəki “Camp Arifjan” və “Ali Al-Salem” bazaları, Qətərdəki “Al Udeid” Hava Bazası (ən böyük ABŞ bazası, az zərər görüb), BƏƏ-dəki “Al Dhafra” Hava Bazası, Bəhreyn-dəki “Naval Support Activity Bahrain” (5-ci Donanma qərargahı) və Səudiyyə Ərəbistanında “Prince Sultan” Hava Bazası da var. 

Bu hücumlarda İran 14-dən çox ABŞ bazasını vurduğunu iddia edir, lakin real itkilər məhdud olub.

İsrail tərəfində ən azı 11 nəfər həlak olub (Qüds yaxınlığındakı Beit Semeş şəhərində 9 nəfər, bir sinaqoq və yaşayış zonası vurulub). Bundan başqa Beerşeba şəhəri də raket hücumlarına məruz qalıb. Digər vurulan İsrail şəhərləri və əraziləri arasında Təl-Əviv, Ramat Şlomo, Bnei Brak və digər mərkəzi rayonlar qeyd olunur. Körfəz ölkələrində Duqm limanı, Ras Tanura, Dubay və Əbu-Dabi hava limanları  maddi zərər görsələr də, insan itkisi minimal səviyyədədir.

Münaqişə uzandıqca regional yayılma riski getdikcə artır. Hizbullahın Livan cəbhəsindən hücumları intensivləşə, husilər Qırmızı dənizdə gəmi hərəkətini daha çox təhdid edə, İraq milisləri isə ABŞ bazalarına qarşı zərbələri artıra bilər. ABŞ və İsrail rejim dəyişikliyi məqsədilə hava əməliyyatlarını davam etdirsə də, quru qüvvələrinin iştirakı olmadan bu hədəfə çatmaq çətin görünür. İran isə sabotaj, raket hücumları və neft infrastrukturu üzərinə təzyiqlərə cavab verərək qlobal enerji bazarına ciddi təsir göstərə bilər.

Uzunmüddətli ssenaridə İran rejiminin daxili üsyanlarla çökməsi mümkündür.  Lakin bu proses davam etdikcə regionda uzunmüddətli qeyri-sabitlik yarada bilər. Çin və Rusiya kimi böyük dövlətlərin diplomatik müdaxiləsi isə münaqişəni qlobal səviyyəyə qaldıra bilər.

Nəticədə bu müharibə Yaxın Şərqin geosiyasi xəritəsini kökündən dəyişə bilər. ABŞ və İsrailin texnoloji üstünlüyü qısa müddətdə əhəmiyyətli qələbələr gətirsə də, İranın müqavimət potensialı uzunmüddətli problemlər vəd edir. Beynəlxalq ictimaiyyətin atəşkəsə nail olmaq üçün göstərəcəyi səylər regionun və qlobal təhlükəsizliyin taleyini müəyyənləşdirəcək.

Nicat Osmanlı