Vaşinqton-Tehran gərginliyi: GÜCLƏRİN MÜQAYİSƏSİ!

Son aylarda Vaşinqtonla Tehran arasında müşahidə olunan gərginlik adi diplomatik ritorikanı çoxdan geridə qoyur. 

Regionda hərbi aktivliyin artması, ABŞ-nin Yaxın Şərqə əlavə qüvvə və texnika göndərməsi, eyni zamanda bəzi riskli nöqtələrdən personalın çıxarılması ziddiyyətli, amma hesablanmış strategiyanın elementləri kimi görünür.

Bir tərəfdən güc nümayişi var, digər tərəfdən mümkün zərbələrə qarşı itkilərin minimallaşdırılması cəhdi hiss olunur. İran rəhbərliyinin son açıqlamalarında açıq xəbərdarlıq tonu üstünlük təşkil edir. Bu qarşılıqlı siqnallar regionun daha təhlükəli mərhələyə yaxınlaşdığı barədə ciddi suallar yaradır. 

1 MİLYONDAN ÇOX HƏRBİ HEYƏT

ABŞ hazırda dünyada ən böyük və texnoloji baxımdan ən üstün hərbi gücə malik dövlətdir. Aktiv hərbi heyətin sayı təxminən 1 milyon 400 min nəfərə yaxındır, əlavə olaraq yüz minlərlə ehtiyat qüvvə mövcuddur. Müdafiə büdcəsi 900 milyard dolları ötür. Bu rəqəm təkcə say üstünlüyünü deyil, həm də texnologiya, logistika və kəşfiyyat imkanlarının miqyasını göstərir. ABŞ Silahlı Qüvvələri bir neçə əsas qoşun növündən ibarətdir: Quru Qoşunları, Hərbi Hava Qüvvələri, Hərbi Dəniz Qüvvələri, Dəniz Piyadaları Korpusu, Kosmik Qüvvələr və Sahil Mühafizəsi.

ABŞ Quru Qoşunları dünyanın ən böyük və texnoloji baxımdan inkişaf etmiş quru hərbi strukturlarından biridir. Onların arsenalında minlərlə tank, zirehli döyüş maşını, uzaqmənzilli artilleriya sistemləri və raket kompleksləri var. Xüsusilə yüksək dəqiqlikli HIMARS sistemləri və müasir hava hücumundan müdafiə vasitələri quru əməliyyatlarının effektivliyini artırır.

ABŞ Dəniz Piyadaları Korpusu isə sürətli müdaxilə və amfibiya əməliyyatları üzrə ixtisaslaşıb. Bu qüvvə qısa müddətdə bölgəyə yerləşdirilir, sahil zolaqlarında mövqe tutur və strateji obyektləri nəzarətə götürür.

ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin və donanma aviasiyasının istifadəsində 13 mindən artıq müxtəlif tipli təyyarə var. Onların arasında beşinci nəsil qırıcılar, uzaqmənzilli bombardmançılar və yüksək dəqiqlikli zərbə sistemləri yer alır.  

Hərbi Dəniz Qüvvələrinin tərkibində çoxsaylı aviadaşıyıcı qruplar, onlarla nüvə enerjili sualtı qayıq və yüzlərlə döyüş gəmisi mövcuddur. Bu struktur eyni vaxtda bir neçə istiqamətdə əməliyyat aparmaq imkanı yaradır və qlobal miqyasda hərbi mövcudluq təmin edir. 

Kosmik Qüvvələr ABŞ-nin ən yeni qoşun növüdür və peyk sistemlərinin qorunması, orbital müşahidə, rabitə və naviqasiya infrastrukturu üzərində nəzarəti həyata keçirir. 

Müasir müharibədə peyk kəşfiyyatı, hədəf koordinatlarının dəqiqliyi və qlobal rabitə şəbəkəsi əməliyyatların əsas dayaqlarından biridir. Bundan əlavə, ABŞ Xüsusi Əməliyyat Qüvvələri də mühüm rol oynayır. Bu struktur gizli əməliyyatlar, yüksək dəqiqlikli hədəf zərbələri, diversiya və strateji obyektlərin ələ keçirilməsi kimi tapşırıqları icra edir. Kiber Komandanlıq isə rəqəmsal müstəvidə hücum və müdafiə əməliyyatlarını koordinasiya edir, düşmənin rabitə və idarəetmə sistemlərinə təsir göstərir.  

Müharibə şəraitində ABŞ qüvvələrinin hərəkəti mərhələli və inteqrə olunmuş xarakter daşıyır. İlk mərhələdə Hərbi Hava Qüvvələri və donanma aviasiyası İranın hava müdafiə şəbəkəsini, radar sistemlərini və komanda məntəqələrini sıradan çıxarmağa fokuslanır. Paralel olaraq sualtı qayıqlardan və esmineslərdən buraxılan qanadlı raketlər strateji obyektlərə zərbə endirir. Kosmik Qüvvələr peyk rabitəsinin fasiləsizliyini təmin edir və real vaxt kəşfiyyat məlumatlarını əməliyyat mərkəzlərinə ötürür. 

KİBER BÖLMƏLƏR İRANIN HƏRBİ RABİTƏ XƏTLƏRİ

Kiber bölmələr İranın hərbi rabitə xətlərinə, enerji şəbəkəsinə və hava müdafiə sistemlərinin proqram təminatına qarşı hücumlar həyata keçirir. Xüsusi Əməliyyat Qüvvələri isə dərin arxa cəbhədə kəşfiyyat, hədəf işarələmə və lokal diversiya tapşırıqları icra edir. Quru Qoşunları genişmiqyaslı işğaldan daha çox regional bazaların qorunması, müttəfiq ölkələrin müdafiəsi və məhdud taktiki əməliyyatlarda iştirak edir. 

İran daha məhdud büdcəyə malikdir. Müdafiə xərcləri 20 milyard dollar civarındadır. Aktiv hərbi heyət 600 mindən çoxdur, əlavə ehtiyat qüvvələr və İnqilab Keşikçiləri Korpusu bu rəqəmi artırır. Texnoloji baxımdan İran ABŞ ilə müqayisə edilə bilməz.

Hava qüvvələrinin parkı əsasən köhnə sovet və ABŞ istehsalı olan təyyarələrdən ibarətdir. Lakin Tehran son illərdə asimmetrik müharibə konsepsiyasına üstünlük verir. Onun əsas üstünlüyü ballistik raket arsenalı və pilotsuz uçuş aparatlarıdır. Təxminən 3 minə yaxın müxtəlif mənzilli raket regiondakı ABŞ bazaları və İsrail üçün ciddi təhlükə yaradır. “Shahed” tipli dronlar müxtəlif münaqişələrdə tətbiq olunur və kütləvi istifadə imkanına malikdir.

İranın hərbi-strateji modelində paramilitar komponent də mühüm yer tutur. Bu kontekstdə Bəsic qüvvələri xüsusi diqqət çəkir. Bəsic İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna bağlı könüllü səfərbərlik strukturudur və ölkə daxilində geniş təşkilatlanma şəbəkəsinə malikdir. Müxtəlif mənbələr Bəsic üzvlərinin sayını yüz minlərlə, səfərbərlik potensialını isə daha yüksək göstərir. Bu qüvvə yalnız ideoloji nəzarət mexanizmi kimi deyil, həm də daxili təhlükəsizlik, arxa cəbhənin qorunması, kritik infrastrukturun mühafizəsi və şəhər tipli müdafiə əməliyyatlarında istifadə olunan struktur kimi çıxış edir. Müharibə şəraitində Bəsic yerli əhali bazasında səfərbərlik yaradır, mümkün quru müdaxiləsinə qarşı uzunmüddətli və parçalanmış müqavimət modeli formalaşdırır. İranın asimmetrik müdafiə doktrinasında bu faktor xüsusilə nəzərə çarpır.

İRANIN HƏRƏKƏT MODELİ

İranın müharibə zamanı hərəkət modeli əsasən çoxqatlı və cavab zərbələrinə söykənir. İnqilab Keşikçilərinin raket qüvvələri ABŞ-nin regiondakı bazalarını və İsrail ərazisini hədəf seçəcək. 

Raketlər və dronlar dalğavari şəkildə buraxılacaq, məqsəd hava müdafiə sistemlərini yükləmək və psixoloji təzyiq yaratmaqdır. Hərbi Dəniz qüvvələri və Keşikçilərin dəniz bölmələri Hörmüz boğazında sürətli katerlər, sahil raketləri və mina yerləşdirmə taktikası ilə dəniz nəqliyyatını risk altına salır. İranın Hava Qüvvələri daha çox müdafiə xarakterli fəaliyyət göstərəcək, əsas diqqət hava məkanının qorunmasına yönəlir.

Quru qoşunları ölkə daxilində strateji nöqtələrin müdafiəsini təşkil edib, böyük şəhərlərdə isə ehtimal olunan hücumlara qarşı mövqe tutacaq. Bəsic və digər paramilitar strukturların arxa cəbhədə təhlükəsizliyi təmin edəcəyi, şəhər daxilində müqavimət şəbəkəsi yaradacağı və uzunmüddətli qarşıdurma ssenarisinə uyğun hazırlıq apardığı təxmin edilir.

ABŞ İrana qarşı birbaşa hərbi əməliyyata başladığı halda ilkin mərhələ hava üstünlüyünün təmin edilməsinə yönələcək. Hədəf İranın hava hücumundan müdafiə sistemləri, radar şəbəkəsi, komanda mərkəzləri, raket anbarları və nüvə infrastrukturu olacaq. Burada “Stealth” texnologiyalı qırıcılar və uzaqmənzilli bombardmançılar əsas rol oynayır. Paralel olaraq dənizdən qanadlı raket zərbələri endiriləcək. Məqsəd İranın cavab koordinasiyasını zəiflətmək və əməliyyat təşəbbüsünü ələ almaqdır.

Dəniz komponenti xüsusilə həssasdır. Hörmüz boğazı dünya enerji nəqliyyatının əsas arteriyalarından biridir. ABŞ donanması burada üstünlük əldə etməyə çalışacaq, İran isə sürətli katerlər, sahil raket sistemləri və mina taktikası ilə cavab verəcək. Tehran uzun illərdir məhz bu ssenariyə hazırlaşır. Genişmiqyaslı quru işğalı real görünmür, çünki İranın coğrafiyası, əhalisinin çoxluğu və potensial müqavimət uzun və baha başa gələn münaqişə mənzərəsi yaradır. ABŞ daha çox hava və raket zərbələri ilə məhdudlaşan, strateji obyektləri sıradan çıxarmağa yönəlmiş kampaniya modelinə üstünlük verir.

KOSMİK VƏ KİBER MÜSTƏVİ 

ABŞ peyk şəbəkəsi vasitəsilə real vaxt kəşfiyyat üstünlüyünə malikdir. İran isə son illərdə kiber imkanlarını genişləndirir və enerji infrastrukturu, rabitə sistemləri kimi həssas sahələrə təsir göstərmək potensialını nümayiş etdirir. Müasir qarşıdurmada bu elementlər ən azı fiziki zərbələr qədər əhəmiyyət daşıyır.

İSRAİL FAKTORU AYRICA DİQQƏT MƏRKƏZİNDƏ

İsrail ordusu yüksək hazırlıq səviyyəsinə malikdir və 600-dən çox müasir döyüş təyyarəsi ilə regionda güclü hava potensialı saxlayır. Aktiv hərbi heyət 170 min civarındadır, ehtiyat qüvvələr isə xeyli böyükdür.

Çoxpilləli raket müdafiə sistemi əsas şəhərləri qoruyur. ABŞ əməliyyata başlayarsa, İsrail paralel hava zərbələri ilə İranın hərbi və nüvə obyektlərini hədəfə alacaq. İranın cavabının bir hissəsi birbaşa İsrailə yönələcək. Livan və Suriyadakı müttəfiq silahlı qruplar prosesə qoşulacaq və münaqişə regional miqyas alacaq. 

Qısa müddətli və yüksək intensivlikli toqquşmada ABŞ və İsrail texnoloji və hava üstünlüyü sayəsində üstün mövqe tutacaq. İranın hava müdafiə sistemi və hərbi infrastrukturu ciddi zərbə alacaq. Lakin münaqişə uzandıqca mənzərə dəyişir. İranın raket zərbələri, proksi qüvvələr vasitəsilə regionda təzyiq imkanları, enerji bazarına təsir potensialı və coğrafi üstünlüyü qarşıdurmanı mürəkkəb və baha başa gələn prosesə çevirir. ABŞ üçün əsas risk uzunmüddətli və nəzarəti çətin olan münaqişədir.

Belə bir müharibə regiona geniş və çoxşaxəli təsir göstərir. Enerji bazarında kəskin dalğalanma baş verir. Hörmüz boğazında təhlükə yaranan kimi neft və qaz qiymətləri yüksəlir. Körfəz ölkələri birbaşa hərbi risk altında qalır. İraq, Suriya və Livan kimi həssas dövlətlərdə vəziyyət daha da sabitsizləşir. Qaçqın axını və humanitar gərginlik artır. Məzhəb və siyasi qarşıdurmalar yenidən alovlanır.

Azərbaycan üçün də bu ssenari ciddi nəticələr yaradır. İranla uzun quru sərhədinin mövcudluğu təhlükəsizlik məsələsini birbaşa gündəmə gətirir. Sərhəd boyunca hərbi gərginlik və mümkün miqrasiya dalğası əlavə resurs tələb edir. Enerji qiymətlərinin artması qısa müddətdə iqtisadi gəlirləri yüksəldir, lakin regional qeyri-müəyyənlik investisiya mühitinə və nəqliyyat layihələrinə mənfi təsir göstərir. Xəzər regionunun təhlükəsizlik balansı daha həssas xarakter alır. Bakı üçün əsas prioritet sabitliyin qorunması və münaqişənin coğrafiyasının genişlənməsinin qarşısının alınmasıdır.

ÇƏKİNDİRMƏ MEXANİZMİ

Hazırkı mərhələdə tərəflərin hərbi hazırlığı qarşılıqlı çəkindirmə mexanizmi təsiri bağışlayır. Hər iki paytaxt açıq müharibənin ağır nəticələrini anlayır. Buna baxmayaraq, Yaxın Şərq kimi həssas məkanda kiçik bir insident belə geniş qarşıdurmaya səbəb olacaq. Diplomatik kanalların açıq saxlanması və regional oyunçuların ehtiyatlı davranışı vəziyyətin nəzarətdə qalmasında əsas rol oynayır. Müharibə baş verdiyi anda onun təsiri yalnız iki ölkə ilə məhdudlaşmayacaq, bütün region təhlükəsizlik reallığı ilə üz-üzə qalacaq.

Nicat Osmanlı

TodayPress TV