İsrailin sabiq başçısından Putinə sərt sözlər - “Axmaqlığa investisiya qoyursunuz, Amerika qalib gələcək”

Coğrafi üstünlüklər, insan kapitalı, iqtisadi inkişaf, əhalinin həyat keyfiyyəti və digər ölkələrlə qurulan münasibətlər  dövlətin gələcəyini müəyyənləşdirir.  Böyük ərazilərə və zəngin təbii sərvətlərə sahib olmaq özlüyündə qüdrətli dövlət qurmaq üçün kifayət deyil. Bu resursları insanların rifahına çevirmək, qonşularla münasibətləri düzgün qurmaq və qarşıdurma əvəzinə əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirmək daha uzunmüddətli nəticələr verir.

Bu baxımdan İsrailin sabiq prezidenti Şimon Peresin Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə söhbətində səsləndirdiyi fikirlər diqqət çəkir. Peres Rusiyanın coğrafi mövqeyini, demoqrafik problemlərini və inkişaf modelini ABŞ-nin üstünlükləri ilə müqayisə edərək Putinə belə suallar verir:

“İkimizin də qarşıda nə qədər vaxtı qaldığını bilmirik. Sənin 63 yaşın var, mənim isə 93 yaşım. De görüm, növbəti 30 ildə nəyə nail olmaq istəyirsən? Nəyin uğrunda mübarizə aparırsan? Amerikanı qıcıqlandırmağa ümid edirsən?”

Putin "yox" cavabı verdikdən sonra Peres söhbəti davam etdirir:

“Amerika Rusiyanın bir hissəsini almaq istəyirmi?”

Putin yenə “xeyr” cavabını verir. Peres soruşur ki, bəs Obama ilə hansısa anlaşılmazlıq üzündən problemləri varmı? Putin bu sualların səbəbini öyrənmək istəyir. Peres isə ona belə cavab verir:

“Qulaq asın, mən casus deyiləm. Mənimlə hər şey haqqında danışa bilərsiniz”.

Putin ondan nə düşündüyünü soruşanda Peres ABŞ-nin üstünlüyünü coğrafi şəraitlə izah edir:

“Amerika nə etsəniz də qalib gələcək”.

Putin bunun səbəbini soruşur. Peres cavab verir:

“Çünki onlar xoşbəxtdirlər, siz isə xoşbəxt deyilsiniz”.

Ardınca o, ABŞ-nin coğrafi üstünlüklərini Rusiyanın təhlükəsizlik problemləri ilə müqayisə edir:

“Bir amerikalı səhər oyananda nə görür? Cənubda Meksika, şimalda isə dünyanın ən yaxşı dostu Kanada. Şərqdə və qərbdə suda üzən balıqlar. Obamanın nədən narahat olması lazımdır? Bəs sən? Səhər oyananda ətrafınızda kimi görürsən? Yaponiya, Çin, Əfqanıstan? Aman Allahım!”

Peres Rusiyanın nəhəng ərazisinə və zəngin su ehtiyatlarına da diqqət çəkir. Onun fikrincə, ölkənin sahib olduğu resurslar qonşularla münasibətlərdə üstünlüyə çevrilə biləcəyi halda, Moskva bu potensialdan yetərincə istifadə etmir. O, xüsusilə Sibirdəki demoqrafik vəziyyətə toxunaraq deyir:

“Dünyanın şirin su ehtiyatlarının 20 faizinə sahibsiniz, amma başqaları ilə heç nəyi paylaşmırsınız. Sibirdəki qar əriyəndə isə ilk orada görəcəyiniz insanlar çinlilər olacaq. Axı şərqdə çoxlu çinli və çox az rus var”.

Peresin yanaşmasında coğrafiya təkcə xəritədəki sərhədlərdən ibarət deyil. O, təhlükəsizliyin ərazi böyüklüyü ilə yanaşı, qonşularla münasibətlərdən, demoqrafik tarazlıqdan və resursların necə idarə olunmasından asılı olduğunu vurğulayır.

Söhbətin növbəti hissəsində Peres Rusiyanın daxili inkişaf modelini və əhalinin həyat səviyyəsini gündəmə gətirir:

“Amerika dünyada ən yaxşı torpaq sahəsinə əhali nisbətinə malikdir. Ən pisi sizdədir. İyirmi milyon kvadrat kilometr! Aman Allahım! Amma bu ərazini inkişaf etdirmək üçün kifayət qədər insanınız yoxdur. Xalqınız ölür. Alqışlara və ya insanların sizə dediklərinə aldanmayın. Onlar bunu heç vaxt bağışlamayacaqlar”.

O, daha sonra ruslarla amerikalıların orta ömür müddətini müqayisə edir və Rusiyanın inkişafına dair sərt fikirlərini bildirir:

“Niyə ruslar orta hesabla cəmi 62 il yaşayırlar, amerikalılar isə 82 il yaşayırlar?”

Peres Putinə çarların idarəçilik modelini xatırladaraq Moskva və Sankt-Peterburqun ölkənin inkişaf etmiş vitrini kimi təqdim edilməsini tənqid edir:

“Özünüzü çar kimi aparın. Çarlar nə etdi? Onlar iki şəhər — Sankt-Peterburq və Moskva — vitrin kimi tikdilər. Orada istədiyiniz hər şeyi tapa bilərsiniz. Amma Rusiyanın qalan hissəsi qarla örtülü Nigeriyadır. Xalqınız ölür. Siz onlara ləyaqətlə yaşamaq imkanı vermirsiniz. Siz həqiqətən düşünürsünüz ki, onlar sizi bağışlayacaqlar?”

Burada Peres dövlətin böyüklüyünü əhalinin rifahı ilə ölçür. Onun fikrincə, bir neçə böyük şəhərin inkişafı ölkənin ümumi vəziyyətini əks etdirmir. Ərazinin genişliyi, təbii sərvətlərin bolluğu və siyasi hakimiyyətin gücü insanların uzunömürlülüyü, həyat keyfiyyəti və iqtisadi imkanları ilə tamamlanmadıqda, dövlətin potensialı tam reallaşmır.

Peresin Putinlə söhbətində diqqət çəkən digər məqam isə beynəlxalq münasibətlərdə dostluğun və iqtisadi əməkdaşlığın roludur. O, ABŞ-nin niyə böyük dövlət olduğunu izah edərkən məsələyə fərqli prizmadan yanaşır:

“Amerika niyə böyükdür?” — deyə o soruşdu. “Çünki Amerika verir. Və niyə Avropanın problemləri var? Çünki Avropa alır. Amerika verir. İnsanlar amerikalıların bunu səxavətli olduqları üçün etdiklərini düşünürlər. İnanıram ki, edirlər. Çünki onlar müdrikdirlər. Verdiyiniz zaman dostlar qazanırsınız. Edə biləcəyiniz ən dəyərli investisiya dostluğa qoyulan investisiyadır”.

Bu fikrini əsaslandırmaq üçün Peres İkinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ-nin Avropanın bərpasına yönəlmiş Marşal Planını nümunə göstərir. Onun yanaşmasına görə, Vaşinqton Avropaya yardım etməklə təkcə müharibənin dağıtdığı iqtisadiyyatların bərpasına dəstək vermədi, həm də uzunmüddətli müttəfiqlik münasibətlərinin əsasını möhkəmləndirdi.

Peres tarixi imperiyaların taleyini də bu kontekstdə xatırladır:

“Bir dənə də olsun Avropa ölkəsi imperiya olmayan yox idi. Fransızlar, britaniyalılar, portuqaliyalılar — hamısının müstəmləkələri var idi. Bəs nə oldu? Onlar qovuldular və heç nəsiz qaldılar. Britaniya ən böyük imperiya idi, günəşin heç vaxt batmadığı imperiya. Bütün okeanlara nəzarət edirdi. Lakin hətta hind xalqının zorakı olmayan müqaviməti belə Britaniyanı tərk etməyə məcbur etdi və onu indi nə edəcəyini bilmədiyi üç kiçik adaya endirdi”.

Söhbətin sonunda Peres Putinə dövlətlərarası düşmənçiliyin uzunmüddətli nəticələri barədə xəbərdarlıq edir:

“İnanın mənə, düşmənlər və düşmənçilik həyatda ən böyük itkilərdir. Siz axmaqlığa investisiya qoyursunuz”.

Peresin bu fikirlərində əsas mesaj ondan ibarətdir ki, dövlətin gücü yalnız başqalarına təzyiq göstərmək, əraziyə nəzarəti genişləndirmək və hərbi imkanları artırmaqla qorunmur. İnsanların rifahına, iqtisadi əməkdaşlığa, texnologiyaya və etibarlı tərəfdaşlığa yönələn siyasət daha davamlı nəticələr yarada bilər.

Tarixi imperiyaların təcrübəsi də göstərir ki, ərazi üzərində nəzarət daimi deyil, qurulan münasibətlər və yaradılan inkişaf imkanları isə dövlətin beynəlxalq mövqeyinə uzun müddət təsir göstərə bilər.

Jalə Rövşən