Stress və təşvişə qarşı təbii dəstək: Hansı bitkilər kömək edə bilər?
Müasir həyatın sürətli tempi, gündəlik məsuliyyətlər, iş yükü və yuxu rejiminin pozulması insanlarda stress və narahatlıq hissini artıra bilər.
Bu vəziyyətlə mübarizədə bəzi insanlar təbii vasitələrə, xüsusilə bitki çaylarına və adaptogen adlandırılan bitki mənşəli məhsullara üstünlük verirlər. Elmi araşdırmalar müəyyən bitkilərin stress və təşviş əlamətlərinin yüngülləşdirilməsinə kömək edə biləcəyini göstərir. Bununla belə, onların təsiri insandan-insana dəyişir və təbii vasitələrin hamısının effektivliyi kifayət qədər sübut olunmayıb.
Adaptogenlər orqanizmin stressə uyğunlaşmasını dəstəklədiyi iddia edilən, əsasən bitki mənşəli maddələrdir. Bu qrupa daxil edilən məhsullar arasında ashwagandha, jenşen və rodiola kimi bitkilər var. Lakin adaptogen anlayışı onların hamısının narahatlığı azaltdığının elmi cəhətdən təsdiqləndiyi demək deyil. Bitkilərin təsirini qiymətləndirərkən klinik tədqiqatların nəticələri, istifadə olunan ekstraktın növü, dozası və mümkün yan təsirləri nəzərə alınmalıdır.
Narahatlıq və stresslə bağlı ən çox araşdırılan bitkilərdən biri "ashwagandha"dır. ABŞ Milli Sağlamlıq İnstitutunun məlumatına görə, bəzi tədqiqatlar bu bitkinin müəyyən ekstraktlarının stressi azaltmağa və yuxunu yaxşılaşdırmağa kömək edə biləcəyini göstərir. 2022-ci ildə dərc olunan sistematik icmal və meta-analizdə 12 tədqiqatın nəticələri qiymətləndirilib və "ashwagandha" qəbul edən iştirakçılarda stress və narahatlıq göstəricilərinin azaldığı müəyyən edilib. Bununla belə, sübutların etibarlılığı aşağı qiymətləndirilib və daha keyfiyyətli tədqiqatlara ehtiyac olduğu vurğulanıb. "Ashwagandha" bəzi insanlarda mədə-bağırsaq narahatlığı yarada, qalxanabənzər vəzin fəaliyyətinə təsir göstərə və nadir hallarda qaraciyərlə bağlı problemlərlə əlaqələndirilə bilər. Hamiləlik və südvermə dövründə istifadəsi tövsiyə edilmir.
Bitki çayları arasında isə çobanyastığı çayı sakitləşdirici təsiri ilə tanınır. Çobanyastığının tərkibindəki apigenin kimi birləşmələrin sinir sistemi ilə əlaqəli müəyyən mexanizmlərə təsir göstərə biləcəyi ehtimal edilir. ABŞ Milli Sağlamlıq İnstitutunun məlumatına əsasən, çobanyastığı ekstraktının ümumiləşdirilmiş təşviş pozuntusunun əlamətlərini yüngülləşdirə biləcəyinə dair ilkin nəticələr mövcuddur. Lakin bu araşdırmalar əsasən ekstraktlardan istifadəni əhatə edir və onların nəticələrini adi çobanyastığı çayına birbaşa aid etmək düzgün deyil. Çobanyastığı çayı gündəlik rahatlama vərdişinin bir hissəsi ola bilər, amma təşviş pozuntusunun müalicəsini əvəz etmir.
Digər diqqətçəkən bitkilərdən biri lavandadır. Lavanda əsasən xoş ətri və aromaterapiyada istifadəsi ilə tanınsa da, onun narahatlıq əlamətlərinə mümkün təsiri də elmi araşdırmalarda öyrənilib. Bəzi tədqiqatlarda ağızdan qəbul edilən xüsusi lavanda yağı preparatlarının təşviş əlamətlərini azaltmağa kömək edə biləcəyi göstərilib. Bununla belə, tədqiqatların keyfiyyəti və iştirakçıların sayı ilə bağlı məhdudiyyətlər mövcuddur. Lavanda çayının təsiri barədə məlumatlar da məhduddur. Buna görə lavanda çayını narahatlığı aradan qaldıran sübut edilmiş müalicə vasitəsi kimi təqdim etmək olmaz.
Melisa çayı da rahatlama məqsədilə istifadə olunan bitki çayları sırasındadır. Melisanın (Melissa officinalis) sakitləşdirici təsiri ilə bağlı ilkin araşdırmalar mövcud olsa da, narahatlığın müalicəsində effektivliyini təsdiqləmək üçün daha geniş və keyfiyyətli klinik tədqiqatlara ehtiyac var. Bu çayın isti halda içilməsi və onun qəbuluna ayrılan sakit vaxt insanın gündəlik gərginliyini azaltmağa kömək edə bilər. Bununla belə, rahatlama hissinin nə dərəcədə bitkinin özündən, nə dərəcədə istirahət vərdişindən qaynaqlandığını müəyyənləşdirmək çətindir. Melisanın müalicə məqsədilə istifadəsi, xüsusilə müntəzəm dərman qəbul edən şəxslərdə, həkimlə məsləhətləşmə əsasında qiymətləndirilməlidir.
Bitki çaylarından əlavə, yaşıl çay da stresslə əlaqəli araşdırmalarda diqqət çəkir. Onun tərkibindəki L-teanin amin turşusu rahatlıq və diqqətin tənzimlənməsi ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, yaşıl çay kofein də ehtiva edir. Kofein bəzi insanlarda ürəkdöyünmə, əsəbilik və təşviş hissini artıra bilər. Bu səbəbdən narahatlığa meyilli şəxslərin yaşıl çaya fərdi reaksiyalarını nəzərə almaları vacibdir. Xüsusilə axşam saatlarında kofein qəbulu yuxunun keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Yaşıl çayın narahatlığı müalicə etdiyini demək üçün isə mövcud sübutlar kifayət etmir.
Təbii vasitələrin seçimi ilə yanaşı, onların təhlükəsizliyinə də diqqət yetirilməlidir. Bitki mənşəli məhsullar digər dərmanlarla qarşılıqlı təsir göstərə, allergik reaksiyalara səbəb ola və bəzi xəstəliklərin gedişinə təsir edə bilər. Məsələn, çobanyastığına və eyni fəsiləyə aid bitkilərə allergiyası olan şəxslərdə arzuolunmaz reaksiyalar yarana bilər. "Ashwagandha" isə qalxanabənzər vəzin xəstəlikləri olan və müəyyən dərmanlardan istifadə edən insanlar üçün uyğun olmaya bilər. Buna görə bitki ekstraktlarını və yüksək konsentrasiyalı əlavələri həkim məsləhəti olmadan qəbul etmək məqsədəuyğun deyil.
Narahatlığın azaldılmasında yalnız bitkilərə güvənmək əvəzinə, həyat tərzində dəyişikliklərə də üstünlük vermək vacibdir. Müntəzəm fiziki fəaliyyət, kifayət qədər yuxu, balanslı qidalanma, nəfəs məşqləri və meditasiya stressin idarə olunmasına kömək edə bilər. İlıq bitki çayı içmək də gündəlik istirahət ritualına çevrilərək rahatlamağa şərait yarada bilər. Lakin narahatlıq uzun müddət davam edirsə, gündəlik fəaliyyətə, yuxuya və münasibətlərə mane olursa və ya güclü təşviş tutmaları ilə müşayiət edilirsə, psixoloq və ya həkimə müraciət etmək lazımdır. Elmi sübutlara əsaslanan psixoterapiya və zəruri hallarda tibbi müalicə belə vəziyyətlərdə daha etibarlı yanaşmalardandır.
Beləliklə, çobanyastığı, lavanda və melisa kimi bitkilər rahatlama məqsədilə istifadə oluna bilər, "ashwagandha" isə stressə təsiri baxımından araşdırılan adaptogenlərdəndir. Ancaq bu vasitələrin təsiri, təhlükəsizliyi və effektivliyi eyni səviyyədə sübut edilməyib. Ən düzgün yanaşma onların imkanlarını şişirtməmək, mümkün riskləri nəzərə almaq və davamlı narahatlıq zamanı peşəkar yardım almaqdır. Təbii vasitələr bəzi hallarda dəstək rolunu oynaya bilər, lakin hər kəs üçün uyğun və ya müstəqil müalicə üsulu hesab edilməməlidir.
Aysel Mətləb
