Sosial media beynimizi necə idarə edir? Dopamin və rəqəmsal detoksun elmi tərəfi
Müasir dövrdə sosial media gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. İnsanlar gün ərzində dəfələrlə telefonlarını yoxlayır, paylaşımlara baxır, mesajlara cavab verir və yeni bildirişləri izləyirlər. Bəzən bu davranış şüurlu seçimdən daha çox avtomatik vərdişə çevrilir. Bir neçə dəqiqəlik sosial media istifadəsi saatlarla davam edən ekran vaxtına səbəb ola bilir. Bu vəziyyətin arxasında dayanan amillərdən biri beynin mükafatlandırma sistemi və onun fəaliyyətində mühüm rol oynayan dopamin neyromediatorudur. Məhz buna görə son illərdə rəqəmsal detoks, yəni rəqəmsal cihazlardan və sosial media platformalarından istifadənin məhdudlaşdırılması, həm elmi araşdırmaların, həm də ictimai müzakirələrin diqqət mərkəzindədir.
Dopamin çox vaxt "xoşbəxtlik hormonu" adlandırılsa da, bu, onun funksiyasını tam ifadə etmir. Əslində, dopamin beynin motivasiya, öyrənmə, hərəkət və mükafat gözləntisi ilə əlaqəli proseslərində iştirak edən neyromediatordur. İnsan gözlənilməz mükafatla qarşılaşdıqda və ya mükafat əldə etmək ehtimalını hiss etdikdə dopamin sistemində müəyyən dəyişikliklər baş verə bilər. Sosial media platformaları da bu mexanizmdən dolayı yolla faydalanır: bəyənmələr, şərhlər, mesajlar və maraqlı paylaşımlar istifadəçini tətbiqə yenidən qayıtmağa təşviq edir. Bununla belə, sosial media istifadəsinin hər dəfə dopamin səviyyəsini eyni şəkildə artırdığını söyləmək elmi baxımdan düzgün deyil.
Sosial medianın cəlbediciliyini artıran əsas xüsusiyyətlərdən biri qeyri-müəyyən mükafat mexanizmidir. İstifadəçi tətbiqi açarkən qarşısına hansı paylaşımın çıxacağını, neçə bəyənmə alacağını və ya kimdən mesaj gələcəyini əvvəlcədən dəqiq bilmir. Bu gözlənti platformanı təkrar-təkrar yoxlamaq istəyini gücləndirə bilər. Sonsuz sürüşdürmə funksiyası və fərdi maraqlara uyğunlaşdırılan alqoritmlər də istifadəçinin platformada daha çox vaxt keçirməsinə şərait yaradır. Nəticədə insan müəyyən müddətdən sonra telefonu konkret məqsədlə deyil, sadəcə vərdiş etdiyi üçün əlinə götürə bilər. Lakin bu davranışların mövcudluğu öz-özlüyündə şəxsin dopamin balansının pozulduğunu və ya sosial media asılılığından əziyyət çəkdiyini sübut etmir.
Sosial medianın təsiri yalnız mükafatlandırma sistemi ilə məhdudlaşmır. Davamlı bildirişlər və məlumat axını diqqətin bir fəaliyyətdən digərinə keçməsini sürətləndirə, gündəlik işlərin yerinə yetirilməsini çətinləşdirə bilər. Digər tərəfdən, insanların öz həyatlarını başqalarının seçilmiş və çox vaxt idealizə edilmiş paylaşımları ilə müqayisə etməsi narazılıq və mənfi emosiyalar yarada bilər. Xüsusilə sosial təsdiqə böyük əhəmiyyət verən şəxslər üçün bəyənmələrin sayı və başqalarının reaksiyaları emosional vəziyyətə təsir göstərə bilər. Bununla belə, sosial medianın psixoloji təsiri hər kəsdə eyni deyil. İstifadə məqsədi, sərf olunan vaxt, izlənilən məzmun və şəxsin fərdi xüsusiyyətləri nəticələrin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Problemin digər mühüm tərəfi yuxu rejimidir. Yatmazdan əvvəl uzun müddət telefondan istifadə etmək yuxuya ayrılan vaxtı azalda, emosional və zehni oyanıqlığı artıra bilər. Ekran işığı da xüsusilə axşam saatlarında orqanizmin bioloji saatına təsir göstərə bilər. Keyfiyyətsiz yuxu isə diqqət, yaddaş, əhval və gündəlik fəaliyyətə mənfi təsir edir. Beləliklə, sosial media istifadəsi ilə psixoloji vəziyyət arasındakı əlaqə bir neçə amilin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yarana bilər. Bu səbəbdən bütün problemləri yalnız dopaminlə izah etmək elmi reallığı sadələşdirmək olardı.
Bu şəraitdə rəqəmsal detoks insanın texnologiyadan tamamilə imtina etməsi deyil, ondan daha şüurlu istifadə etməsi kimi qiymətləndirilməlidir. Məsələn, lazımsız bildirişləri söndürmək, sosial media üçün gündəlik vaxt limiti müəyyənləşdirmək, yatmazdan əvvəl telefonu kənara qoymaq və günün müəyyən saatlarını ekransız keçirmək faydalı addımlar ola bilər. Telefonu hər dəfə avtomatik olaraq yoxlamaq əvəzinə, tətbiqi açmaq üçün konkret məqsəd müəyyənləşdirmək də vərdişlərin idarə edilməsinə kömək edə bilər. Boş vaxtı gəzinti, kitab oxumaq, idman və üzbəüz ünsiyyət kimi fəaliyyətlərlə əvəz etmək isə gündəlik həyatın rəqəmsal məzmundan asılılığını azaltmağa şərait yaradır.
Rəqəmsal detoksun effektivliyi ilə bağlı elmi araşdırmalar müəyyən müsbət nəticələr göstərsə də, onların hamısı eyni qənaətə gəlmir. 2024-cü ildə "Narra J" jurnalında dərc olunan sistematik icmal və meta-analizdə 10 tədqiqatın nəticələri qiymətləndirilib. Araşdırma rəqəmsal detoksun depressiv simptomların azalması ilə əlaqəli olduğunu göstərib. Bununla yanaşı, ümumi psixoloji rifah, həyat məmnuniyyəti və stress göstəriciləri üzrə statistik baxımdan əhəmiyyətli dəyişiklik aşkarlanmayıb. Bu nəticələr rəqəmsal fasilələrin bəzi insanlara fayda verə biləcəyini, lakin təsirin bütün psixoloji göstəricilər üzrə eyni olmadığını göstərir.
2025-ci ildə "Social Sciences & Humanities Open" jurnalında dərc olunan başqa bir meta-analizdə sosial media istifadəsinin məhdudlaşdırılması ilə bağlı 32 elmi məqalə və ümumilikdə 5 544 iştirakçının məlumatları təhlil edilib. Nəticələr məhdudlaşdırmanın subyektiv rifaha müsbət təsir göstərdiyini üzə çıxarıb. Bununla belə, müəyyən edilən təsirin kiçik olduğu və tədqiqatların nəticələri arasında fərqliliklərin mövcud olduğu bildirilib. Bu, sosial mediadan istifadənin azaldılmasının faydalı ola biləcəyini, ancaq onun hər kəs üçün eyni nəticəni vermədiyini göstərir. Ən vacib məqam isə odur ki, bu araşdırmalar sosial media fasilələrinin dopamin balansını birbaşa bərpa etdiyini sübut etmir.
Rəqəmsal detoksun məqsədi beyindəki dopamini «sıfırlamaq» və ya onu əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq deyil. «Dopamin detoksu» ifadəsi geniş yayılsa da, elmi baxımdan insanın dopamindən tamamilə uzaqlaşması mümkün deyil. Dopamin orqanizmin normal fəaliyyəti üçün vacibdir və onun səviyyəsini sadəcə sosial mediadan uzaq qalmaqla yenidən tənzimləmək barədə iddialar kifayət qədər sübutla təsdiqlənməyib. Daha düzgün yanaşma insanın diqqətini, vərdişlərini və texnologiyadan istifadə qaydalarını idarə etməyi öyrənməsidir. Bunun üçün sosial mediadan tam imtina etməkdənsə, onun gündəlik həyata təsirini qiymətləndirmək və zərərli vərdişləri mərhələli şəkildə dəyişdirmək daha məqsədəuyğun ola bilər.
Nəticə etibarilə, sosial media və dopamin arasındakı əlaqə mürəkkəb neyrobioloji və psixoloji proseslərə əsaslanır. Sosial media platformalarının təqdim etdiyi dəyişkən məzmun və sosial mükafatlar təkrar istifadə istəyini gücləndirə bilər. Lakin bu, hər bir istifadəçinin beynində dopamin balansının pozulduğu mənasına gəlmir. Rəqəmsal detoks isə diqqətin idarə olunmasına, gündəlik vərdişlərin dəyişdirilməsinə və bəzi insanlarda psixoloji rifahın yaxşılaşmasına kömək edə bilər. Əsas məqsəd texnologiyanı həyatımızdan çıxarmaq deyil, onun həyatımızı idarə etməsinin qarşısını almaqdır. Çünki rəqəmsal dünyada sağlam tarazlıq telefonun ekranına nə qədər baxdığımızdan çox, həmin vaxtı necə və hansı məqsədlə istifadə etdiyimizdən asılıdır.
Aysel Mətləb
