Rusiya qazına “yox” deyən Avropa yenə Moskvaya üz tutdu
Avropa İttifaqının Rusiya qazından tamamilə imtina etmək planı ilə real enerji siyasəti arasında ciddi fərq yaranıb. Moskva ilə enerji əlaqələrini azaltmağa çalışan Avropa ölkələrinin Rusiyadan mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) alışını artırması bu ziddiyyəti bir daha üzə çıxarır. Söhbət təkcə iqtisadi maraqlardan deyil, Avropanın enerji təhlükəsizliyindən və siyasi qərarların nə dərəcədə həyata keçirilə bilməsindən gedir.
Yanvar-sentyabr aylarında Avropa İttifaqı ölkələrinin Rusiyadan 12,18 milyon ton LNG idxal etməsi, bunun əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 9,5 faiz artması diqqətçəkən məqamdır. Xüsusilə Fransa limanlarının tədarükdə böyük paya sahib olması göstərir ki, Rusiyanın qaz bazarından çıxarılması prosesi heç də asan getmir. Avropa Rusiyanın enerji gəlirlərini azaltmağa çalışsa da, onun qazına olan tələbatı qısa müddətdə tamamilə aradan qaldıra bilmir.
Bunun əsas səbəblərindən biri enerji bazarının siyasi qərarlardan daha mürəkkəb olmasıdır. Qaz təchizatının dəyişdirilməsi üçün yeni müqavilələr, alternativ mənbələr, nəqliyyat infrastrukturu və əlavə maliyyə tələb olunur. Rusiyadan alınan qazın başqa ölkələrdən tədarüklə əvəzlənməsi isə hər zaman eyni qiymətə və eyni həcmdə mümkün olmur. Avropa üçün əsas məsələ yalnız hansı ölkədən qaz almaq deyil, sənayenin, elektrik enerjisi istehsalının və əhalinin tələbatını fasiləsiz qarşılamaqdır.
Digər tərəfdən, LNG bazarında rəqabət də güclənib. Avropa ABŞ, Qətər və digər istehsalçıların qazına daha çox üz tutsa da, bu bazarda qiymətlər və tədarük şərtləri mühüm rol oynayır. Xüsusilə qış mövsümü ərəfəsində qaz ehtiyatlarının aşağı olması və qiymətlərin yüksəlməsi ehtimalı hökumətləri daha ehtiyatlı davranmağa məcbur edir. Belə şəraitdə siyasi öhdəliklərlə iqtisadi zərurət arasında seçim etmək çətinləşir.
Burada başqa bir məqam da var. Rusiyanın Avropa İttifaqının qaz idxalındakı payının müharibədən əvvəlki 45 faizdən 12 faizə düşməsi enerji asılılığının əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını göstərir. Lakin bu göstərici asılılığın tam aradan qalxdığı anlamına gəlmir. Əksinə, Rusiya qazının ümumi idxaldakı payı azalsa belə, onun müəyyən bazarlarda və tədarük marşrutlarında mövqeyi hələ də qorunur. Deməli, Avropa alternativ mənbələrə keçid istiqamətində irəliləyib, amma proses başa çatmayıb.
ABŞ Prezidenti Donald Trampın Avropanı ikili standartlarda ittiham etməsi də bu mənzərənin siyasi tərəfini göstərir. Vaşinqtonun Moskva ilə enerji məsələlərində mümkün razılaşmalarına tənqidi yanaşan Avropa ölkələrinin özlərinin Rusiyadan qaz almağa davam etməsi ABŞ üçün siyasi arqument yaradır. Bununla belə, Avropanın qaz idxalı ilə ABŞ-ın dizel yanacağına dair mümkün razılaşmasını eyni çərçivədə qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bu məhsulların bazarları, müqavilə şərtləri və iqtisadi təsirləri fərqlidir. Əsas sual enerji ticarətinin hansı şərtlərlə və hansı siyasi məqsədlərlə həyata keçirilməsidir.
Avropa İttifaqının 2027-ci ilin sentyabrınadək Rusiya qazından tamamilə imtina etmək planı bu baxımdan ciddi sınaq olacaq. Hədəfə çatmaq üçün təkcə siyasi qərar kifayət etməyəcək. Alternativ tədarükün sabitliyi təmin olunmalı, qaz anbarları doldurulmalı, infrastruktur genişləndirilməli və qiymət artımının sənayeyə, eləcə də istehlakçılara təsiri nəzərə alınmalıdır.
Əks halda, Rusiya qazından imtina Avropanın enerji təhlükəsizliyini gücləndirmək əvəzinə, əlavə iqtisadi təzyiq yarada bilər. Xüsusilə enerji xərclərinin artması Avropa sənayesinin rəqabət qabiliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən bəzi ölkələr siyasi məqsədləri dəstəkləsələr də, alternativ təchizat tam təmin olunana qədər mövcud imkanlardan istifadə etməyə çalışırlar.
Nəticə etibarilə, Avropanın Rusiya qazından imtina siyasəti yalnız siyasi iradə məsələsi deyil. Bu, iqtisadi imkanlar, enerji bazarının vəziyyəti və alternativ mənbələrin əlçatanlığı ilə birbaşa bağlıdır. Rusiyadan LNG idxalının artması isə göstərir ki, Avropa üçün əsas çətinlik qərar verməkdən çox, həmin qərarı iqtisadi itkiləri minimuma endirməklə həyata keçirməkdir. 2027-ci il hədəfinin reallaşıb-reallaşmayacağı da məhz bu amillərdən asılı olacaq.
Kübra Musayeva
