Erməninin şəhid etdiyi oğulun anasını İran qara çadraya bürüdü

2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsində qazanılan tarixi qələbə Azərbaycan cəmiyyətində dəyərlər sistemini yenidən formlaşdıraraq şəhid ailələrini ən ali mənəvi avtoritet və milli qürur simvoluna çevirdi1. Azərbaycanın ənənəvi mədəniyyətində döyüşdə həlak olan əsgərin anasının kədəri hər zaman vətəndaşlıq mətanəti, təmkinli ləyaqət və Vətənə sədaqət meyarları ilə qavranılmış, bu da ictimai şüurda "başınızı dik tutun" çağırışı ilə ifadə olunmuşdur1. Azərbaycan qadınının matəm etikası tünd rəngli geyimləri və milli baş örtüklərini (kəlağayı, ləçək) ehtiva etsə də, bu ənənə hər zaman dünyəvi cəmiyyət normaları və milli kimliklə uzlaşmışdır1.

Lakin genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların başa çatmasından dərhal sonra xarici dini-siyasi mərkəzlər və onlara bağlı sosial şəbəkə qrupları tərəfindən şəhid ailələri institutunu ideoloji baxımdan yenidən kodlaşdırmaq cəhdləri başladı1. Sosial şəbəkələrdə koordinasiya edilən kampaniyalar vasitəsilə şəhid analarının İran modelinə uyğun qara çadra və qapalı hicaba bürünməsi aqressiv şəkildə təbliğ olunmağa başladı3. Ailələrlə birbaşa və dolayı təmaslar zamanı şəhid anasının dünyəvi və ya ənənəvi milli görkəminin guya "natamam" olduğu, övladının uca mənəvi dərəcəsinə uyğun gəlmədiyi fikri aşılanırdı5.

Bu təbliğatın əsas qayəsi Qarabağ müharibəsinin milli-azadlıq və vətənpərvərlik mahiyyətini arxa plana keçirmək, onu şiə məzhəbçiliyi və Kərbəla hadisələri kontekstində əritmək idi7. Şəhid anasının fədakarlığı zorla şiə ənənəsindəki Xanım Zeynəb obrazı və davamlı göz yaşı tökmək ritualları ilə eyniləşdirilməyə çalışılırdı7. Azərbaycan ictimaiyyəti və ziyalıları bu təmayülü Qələbənin simvolik işğalı cəhdi, ölkənin dünyəvi quruluşunun aşınması və İranda qadınların illərdir etiraz etdiyi məcburi geyim diktaturasının Azərbaycana ixracı kimi qiymətləndirdi3.

Dəfn mərasimlərinin və hərbi memorial məkanların simvolik mənimsənilməsi cəhdləri

Xarici ideoloji dairələr şəhid analarının vizual obrazını dəyişdirməklə yanaşı, dəfn mərasimlərini və şəhid məzarlıqlarını da öz təsir zonasına salmağa çalışdılar11. Dövlət protokolu, fəxri qarovul, yaylım atəşi və dövlət himninin sədaları altında təşkil edilən hərbi dəfn mərasimləri planlı dini təxribatların hədəfinə çevrildi4.

Bakıda və müxtəlif rayonlarda keçirilən dəfn mərasimlərinə həlak olan hərbçilərlə heç bir qohumluq bağı olmayan, kənardan istiqamətləndirilən mütəşəkkil qruplar cəlb olunmağa başladı12. Bu şəxslər Azərbaycanın hərbi və milli dəfn ənənələrinə yad olan dini şüarlar ("Ləbbeyk ya Hüseyn") səsləndirir, xarici proksi qüvvələrin ritorikasını təkrarlayırdılar4. Hətta tabutların üzərinə ərəb və fars dillərində dini şüarlar yazılmış parçalar və bayraqlar atılaraq Azərbaycan Respublikasının üçrəngli dövlət bayrağının kölgədə qoyulmasına cəhdlər edildi4.

Şəhidlər Xiyabanları və qəbiristanlıqlar xarici din xadimlərini mədh edən fars və ərəb mərsiyyələrinin fonunda quraşdırılmış videoların çəkiliş məkanına çevrildi13. Hazırlanan bu təbliğat çarxları sosial şəbəkələrdə tirajlanaraq Azərbaycanda guya kütləvi klerikal oyanışın baş verdiyi görüntüsünü yaratmaq üçün istifadə edilirdi4. Şəhid anaları və doğmaları isə bu təxribatlara qarşı qətiyyətlə çıxış edərək dini şüarlar qışqıranları mərasimlərdən uzaqlaşdırmış, övladlarının xarici teokratik ideologiyalar üçün deyil, Azərbaycanın müstəqilliyi və bütövlüyü naminə canlarından keçdiyini bəyan etmişlər16.

Hibrid təsir infrastrukturu: "Hüseyniyyun" şəbəkəsi və psevdoxeyriyyə fondları

Bu ideoloji fəaliyyətlər kortəbii şəkildə deyil, İran xüsusi xidmət orqanlarının uzun illər boyu dini təhsil və ziyarət turları pərdəsi altında qurduğu casus şəbəkələri vasitəsilə həyata keçirilirdi4. İrana dini təhsil (Qum mərkəzləri) və ziyarət məqsədilə gedən şəxslərin bir qismi kəşfiyyat toruna salınaraq ölkə daxilində radikal təbliğat qrupuna çevrilmişdir4.

Bu təxribat mexanizminin hərbi-ideoloji qanadını SEPAH-ın nəzarəti altında İranda formalaşdırılmış "Hüseyniyyun" (Azərbaycan İslam Müqavimət Hərəkatı) terror-təxribat təşkilatı təşkil edir17. Tohid İbrahimbəyli və Orxan Məmmədov kimi rəhbərlər tərəfindən idarə olunan qruplaşmanın başlıca məqsədi Azərbaycanın konstitusion dünyəvi quruluşunu devirmək və teokratik rejim ("Kərimə dövləti") qurmaqdır17. Təşkilatın media platformaları Qarabağ müharibəsi şəhidlərinin adlarını mənimsəyərək onları Yaxın Şərqdəki İranmeylli "Müqavimət Oxu"nun tərkib hissəsi kimi qələmə verməyə çalışmışdır17.

İkinci fəaliyyət xətti isə "vahid din" və humanitar dəstək adı altında fəaliyyət göstərən psevdoxeyriyyə fondları idi2. Bu strukturlar birbaşa şəhid ailələri və qazilərlə əlaqə qurmağa, onlara qeyri-rəsmi maliyyə vəsaitləri təklif etməyə, xaricdə pulsuz müalicə və ziyarət səfərləri təşkil etməyə cəhd göstərirdilər2. Əsl məqsəd isə həssas ailələri maddi asılılığa salmaq, bölgələrdə kəşfiyyat dayaqları qurmaq və teokratik ədəbiyyatı yaymaq idi2.

Kədərin psixoloji istismarı və dövlətə qarşı süni narazılıq yaratmaq cəhdləri

Xarici təxribat texnologiyaları bilavasitə şəhid yaxınlarının və qazilərin ağır psixoloji vəziyyəti, kəskin itki travması üzərində qurulmuşdu2. Doğmasını itirmiş insanın psixoloji cəhətdən ən həssas olduğu dövrdə kənardan göstərilən saxta canıyananlıq onun tənqidi düşünmə qabiliyyətini zəiflədir2. Təbliğatçılar şəhid analarına övladlarının acısına yalnız radikal dini rituallarla təsəlli tapmağın mümkün olduğunu təlqin edirdilər2.

Bu psixoloji manipulyasiyanın arxasında şəhid ailələri ilə dövlət institutları arasında süni uçurum yaratmaq niyyəti dayanırdı2. Dövlətin şəhid ailələrinə və qazilərə yönəlmiş genişmiqyaslı sosial təminat tədbirləri (mənzillərin, avtomobillərin verilməsi, yüksək təqaüdlər və reabilitasiya xidmətləri) gözdən salınmağa, onların guya "quru bürokratik addımlar" olduğu təlqin edilməyə çalışılırdı2. Ailələrdə dövlət məmurlarının onların dərdinə şərik olmadığı, həqiqi dəyərin yalnız dini icmalar tərəfindən verildiyi barədə yalan təsəvvür formalaşdırılırdı2.

Bu planın başlıca məqsədi cəmiyyətdə toxunulmaz və ən uca statusa malik şəhid analarından və ailələrindən ibarət radikallaşmış narazı baza formalaşdırmaq idi2. Azərbaycan cəmiyyətində şəhid anasının mövqeyi toxunulmaz olduğundan, kəşfiyyat mərkəzləri bu statusdan gələcəkdə dövlət əleyhinə etiraz aksiyaları təşkil etmək və dövlət institutlarına təzyiq göstərmək üçün qalxan kimi istifadə etməyi hədəfləyirdi2.

Milli kimlik, dünyəvilik və dövlət təhlükəsizliyinə yönəlmiş sistemli təhdidlər

Azərbaycanın təhlükəsizlik ekspertləri, sosioloqları və ilahiyyatçıları şəhidlik institutunun bu formada hədəfə alınmasını milli təhlükəsizliyə birbaşa təhdid kimi qiymətləndirirlər4. Aparılan təhlillər bir sıra strateji riskləri üzə çıxarır:

Birincisi, Vətən müharibəsindəki tarixi Qələbənin mahiyyəti təhrif olunur2. Xalqın monolit birliyi, modern ordunun peşəkarlığı və dövlətin gücü hesabına əldə edilmiş zəfər məzhəbçi dini qurbanlıq səviyyəsinə endirilir ki, bu da dünyəvi dövlətçilik şüurunu və vətəndaşlıq birliyini zəiflətməyə xidmət edir2.

İkincisi, cəmiyyətin daxilində süni qütbləşmə yaradılır3. Şəhid analarına hicab və qara örtüyün təzyiqlə sırıdılması dünyəvi vətəndaşlarla dindarlar arasında qarşıdurma mühiti formalaşdırır, məktəblərdə və ictimai yerlərdə dünyəvilik prinsipləri ətrafında manipulyativ gərginliklər doğurur3.

Üçüncüsü, "yumşaq dini təbliğat" birbaşa siyasi terrorizm və təxribat mərhələsinə keçid üçün baza rolunu oynayır4. Bu ideoloji şəbəkələrin təsiri altına düşən şəxslər sonradan dövlət əleyhinə təxribatlara cəlb olunurlar4. İrandakı "Hüseyniyyun" qruplaşması ilə birbaşa əlaqəli şəxslərin Milli Məclisin deputatı Fazil Mustafaya qarşı Bakıda həyata keçirdiyi terror aktı ideoloji təbliğatın hansı təhlükəli cinayətkar mərhələyə adlaya biləcəyini əyani şəkildə nümayiş etdirdi20.

Dövlət və cəmiyyət səviyyəsində neytrallaşdırma mexanizmləri

Bu sistemli təhdidlərə qarşı Azərbaycan dövləti və vətəndaş cəmiyyəti tərəfindən həyata keçirilən operativ və profilaktik tədbirlər xarici şəbəkələrin planlarını iflasa uğratdı2:

● Hüquq-mühafizə orqanlarının təmkinli və dəqiq taktikası: Daxili İşlər Nazirliyi (DİN) dəfn mərasimlərində təxribatçıların qarşısını alarkən şəhidin xatirəsinə hörmət naminə və insident yaranmaması üçün dərhal qəbiristanlıqda sərt müdaxilədən yayındı12. Əməliyyat xidmətləri şüar qışqıran və qarışıqlıq salan şəxsləri vizual qeydiyyata aldı, mərasimlər başa çatdıqdan sonra isə araşdırmalar aparılaraq təxribatçılar qanunvericilik çərçivəsində məsuliyyətə cəlb edildilər12.

● Xüsusi xidmət əməliyyatları: Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti və Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən İran kəşfiyyat şəbəkələrinə, "Hüseyniyyun" təşkilatının gizli özəklərinə və dini təxribat mərkəzlərinə qarşı silsilə xüsusi əməliyyatlar həyata keçirildi; dövlətə xəyanət və casusluqda ittiham olunan onlarla şəxs ifşa edilərək həbs olundu4.

● Vətəndaş cəmiyyətinin və şəhid analarının ayıq-sayıqlığı: "Zəfər" Şəhid Ailələrinə Dəstək İctimai Birliyi (sədr Sevinc Orucova) və digər qazi təşkilatları şəhid ailələri ilə intensiv görüşlər keçirərək onları xarici psevdoxeyriyyə fondlarının təxribatlarından qorumaq üçün geniş maarifləndirmə işləri apardılar2. Sentyabr 2022 döyüşlərindən sonra Şəhidlər Xiyabanında müşahidə olunan İran təxribatlarının qarşısı operativ şəkildə alındı2.

● Dövlət sosial qayğısının genişləndirilməsi: "YAŞAT" Fondu, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi tərəfindən şəhid ailələrinin və müharibə əlillərinin mənzil, tibbi müalicə, təhsil və məişət qayğılarının tam təmin edilməsi xarici qüvvələrin bu ailələrin ehtiyaclarından sui-istifadə etmək imkanlarını tamamilə sıfırladı2.

Nəticə və strateji tövsiyələr

Şəhid anaları institutuna qarşı yönəlmiş ideoloji həmlələr Azərbaycan xalqının dünyəvi-milli dəyərlərinin və dövlət institutlarının xarici hibrid təhdidlərə qarşı yüksək immunitetə malik olduğunu göstərdi1. Xarici teokratik dairələrin Qarabağ Zəfərini öz ideoloji ambisiyalarına alət etmək cəhdləri şəhid ailələrinin sarsılmaz vətənpərvərliyi və hüquq-mühafizə orqanlarının qətiyyəti nəticəsində puça çıxarıldı2.

Dövlətçiliyin və daxili sabitliyin qorunması üçün şəhid dəfnlərinin hərbi-dünyəvi protokolunun ciddi şəkildə qorunması, şəhid ailələrinə yönələn qaranlıq maliyyə və "xeyriyyə" kanallarının şəffaf nəzarətdə saxlanılması və milli matəm ənənələrinin yad radikal cərəyanlardan mühafizəsi strateji prioritet olaraq qalmalıdır2.

Ədəbiyyat:

1.    Başınızı dik tutun, şəhid anaları! - "İki sahil", https://ikisahil.az/post/288392-bashinizi-dik-tutun-shehid-analari

2.    İranın şəhid ailələrinə uzanan “əli kəsildi” - TƏXRİBAT PLANI, https://modern.az/az/olke/383154/iran-xeyriyye-fondlari-sehid-ailelerinden-z-cirkin-meqsedleri-ucun-istifade-edir/

3.    Məktəb təhsil müəssisəsidir. Hər bir şagird və müəllim məktəbin, https://www.facebook.com/adalet.verdiyev.10/videos/m%C9%99kt%C9%99b-t%C9%99hsil-m%C3%BC%C9%99ssis%C9%99sidir-h%C9%99r-bir-%C5%9Fagird-v%C9%99-m%C3%BC%C9%99llim-m%C9%99kt%C9%99bin-t%C9%99hsil-t%C9%99rbiy%C9%99-v%C9%99/1833609347821667/

4.    İran casuslarının Azərbaycandakı şeytan yuvası: gəncləri necə, https://www.turkustan.az/news/daily/45841

5.    İranda məktəbli qızlar illərdir tətbiq olunan məcburi hicab siyasətinə, https://www.facebook.com/GunazTv/posts/iranda-m%C9%99kt%C9%99bli-q%C4%B1zlar-ill%C9%99rdir-t%C9%99tbiq-olunan-m%C9%99cburi-hicab-siyas%C9%99tin%C9%99-etiraz-ed/1430873255906672/

6.    Dərsə getməyən şagirdlərin valideynləri CƏRİMƏLƏNƏCƏK?, https://www.facebook.com/tvmusavat/posts/d%C9%99rs%C9%99-getm%C9%99y%C9%99n-%C5%9Fagirdl%C9%99rin-valideynl%C9%99ri-c%C9%99rim%C9%99l%C9%99n%C9%99c%C9%99k/1856320575987526/

7.    Seyyid Taleh - Can Ələmdar - Şəhidlərimizin Əziz Xatirəsinə Həsr, https://www.youtube.com/watch?v=4w_P2PnMCaE

8.    Bir qrup şəxsin yas mərasimlərinə qatılaraq dini şüarlar ... - Facebook, https://www.facebook.com/lentazerbaijan/posts/bir-qrup-%C5%9F%C9%99xsin-yas-m%C9%99rasiml%C9%99rin%C9%99-qat%C4%B1laraq-dini-%C5%9F%C3%BCarlar-s%C9%99sl%C9%99ndirm%C9%99l%C9%99ri-il%C9%99-ba%C4%9F/10159140128644397/

9.    Allah bütün şəhid analarına xanım Zeynəb (s.ə) səbri versin. | Quran, https://www.facebook.com/quranveehlibeytofficial/videos/allah-b%C3%BCt%C3%BCn-%C5%9F%C9%99hid-analar%C4%B1na-xan%C4%B1m-zeyn%C9%99b-s%C9%99-s%C9%99bri-versin/544729513470220/?locale=zh_CN

10.  Hicab bu qədər yaxşıdırsa, niyə İran qadınları ona qarşı ayağa, https://tezadlar.az/hicab-bu-qeder-yaxsidirsa-niye-iran-qadinlari-ona-qarsi-ayaga-qalxdilar/

11.  DİN - Toplum TV, https://toplummedia.tv/etiket/din

12.  Şəhid dəfnlərində dini şüarlar - ETİRAZ | Versus.az, https://versus.az/az/article/37770

13.  Seyyid Taleh - Ləbbeykə Ya Hüseyn, Ya Sarellah /2020 - YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=VDlaZieRwPw

14.  Şəhid dəfnlərində İmam Hüseynin yad olunmasının heç bir xarici, https://www.facebook.com/quranveehlibeytofficial/posts/%C5%9F%C9%99hid-d%C9%99fnl%C9%99rind%C9%99-imam-h%C3%BCseynin-yad-olunmas%C4%B1n%C4%B1n-he%C3%A7-bir-xarici-d%C3%B6vl%C9%99tl%C9%99-%C9%99laq%C9%99si-/389398956705359/

15.  İmkan verin, şəhidimizə öz adıyla yas tutaq! - Lent.az, https://lent.az/xeber/siyaset/imkan-verin-sehidimize-oz-adiyla-yas-tutaq-40548639

16.  Şəhid anası dini şüar səsləndirənlərə etiraz edir... Azərbaycan, https://www.facebook.com/baoazerbaycan/videos/%C5%9F%C9%99hid-anas%C4%B1-dini-%C5%9F%C3%BCar-s%C9%99sl%C9%99ndir%C9%99nl%C9%99r%C9%99-etiraz-ediraz%C9%99rbaycan-%C5%9F%C9%99hidl%C9%99rini-kims%C9%99-di/479175690755932/

17.  Azərbaycan İslam Müqavimət Hərəkatı - Vikipediya, https://az.wikipedia.org/wiki/Az%C9%99rbaycan_%C4%B0slam_M%C3%BCqavim%C9%99t_H%C9%99r%C9%99kat%C4%B1

18.  Səlim Müslümov: "Bölgələrdə müharibə əlilləri və şəhid ailələri üçün, https://report.az/sosial-mudafie/bolgelerde-muharibe-elilleri-ve-sehid-aileleri-ucun-400-e-yaxin-ferdi-ev-tikilir

19.  33 il sonra tapılan şəhidimizin nəşi - Ağdərə rayonu. Ruhunuz şad, https://www.facebook.com/Lachin2010/posts/33-il-sonra-tap%C4%B1lan-%C5%9F%C9%99hidimizin-n%C9%99%C5%9Fi-a%C4%9Fd%C9%99r%C9%99-rayonu-ruhunuz-%C5%9Fad-olsun-%C9%99ziz-%C5%9F%C9%99hidl/686688357245295/

20.  Fazil Mustafaya hücumla bağlı şok faktlar: Bu ölkənin kəşfiyyatı, https://teleqraf.az/news/siyaset/372024.html

21.  Azərbaycanda axtarışda olan Orxan Məmmədov, Tohid İbrahimbəyli, https://www.operativtv.com/azrbaycanda-axtarisda-olan-orxan-mmmdov-tohid-ibrahimbyli-iran-islam-respublikasinda-saxlanilib.html

22.  Hüseyniyyun Müqavimət Hərəkatı – İslam Dünyası Xəbərləri, https://az.iswnews.com/tag/huseyniyyun-muqavim%C9%99t-h%C9%99r%C9%99kati/feed/

23.  "Fazil Mustafanı vurandan sonra, İrana sığınacaqdım..." - Deputata, https://musavat.com/news/fazil-mustafani-vurandan-sonra-irana-siginacaqdim-deputata-terror-edenlerin-ilk-mehkeme-iclasi_1038843.html

24.  DİN: “Şəhid dəfnlərində dini şüarlar səsləndirənlərlə bağlı, https://www.gununsesi.info/din-s%C9%99hid-d%C9%99fnl%C9%99rind%C9%99-dini-suarlar-s%C9%99sl%C9%99ndir%C9%99nl%C9%99rl%C9%99-bagli-arasdirmalar-aparilir/

Siyasi şərhçi Əziz Əlibəyli

TodayPress TV