27 sentyabr: Müharibənin başladığı gündən sülh gündəminədək
27 sentyabr 2020-ci il. Həmin gün səhər Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan Ordusunun mövqelərini və yaşayış məntəqələrini atəşə tutmasından sonra Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına başladı. 44 gün davam edən müharibə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə nəticələndi.
10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin imzaladığı üçtərəfli bəyanatla döyüşlər dayandırıldı. Həmin tarixdən sonra isə region üçün yeni siyasi proses başladı.
27 sentyabr Azərbaycanda həmin müharibədə həyatını itirənlərin xatirəsinin yad edildiyi gün kimi qeyd olunur. 2 dekabr 2020-ci ildə Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə sentyabrın 27-si Anım Günü elan edildi.
Bu günün tarixdəki yeri yalnız müharibənin başlanması ilə bağlı deyil. 27 sentyabr həm də 44 günlük müharibənin nəticələrini və ondan sonra regionda baş verən dəyişiklikləri xatırlamaq üçün bir tarixdir.
44 günlük müharibənin nəticələri
Döyüşlərin ilk günlərindən etibarən cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində irəliləyiş əldə edildi. Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan və Qubadlı rayonlarının bir hissəsinin, daha sonra isə Şuşanın nəzarətə götürülməsi müharibənin gedişində əsas dönüş nöqtələri oldu.
8 noyabrda Şuşanın azad edilməsi ilə müharibənin gedişində həlledici mərhələ başladı. İki gün sonra imzalanan üçtərəfli bəyanatla döyüşlərin dayandırılması barədə razılıq əldə edildi. Sənədə əsasən Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonları Azərbaycana qaytarıldı.
Müharibənin nəticəsi yalnız cəbhə xəttinin dəyişməsi ilə yekunlaşmadı. 10 noyabrdan sonra Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin gələcəyi, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiyaların açılması və sülh sazişinin hazırlanması əsas məsələlərə çevrildi.
2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın Qarabağda keçirdiyi lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra isə Azərbaycan ərazisində dövlət suverenliyinin tam təmin olunması prosesi başa çatdı.
10 noyabrdan Vaşinqtona qədər
10 noyabr bəyanatı döyüşləri dayandırsa da, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində bütün suallara cavab vermirdi. Növbəti illərdə sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiyaların açılması və iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində danışıqlar davam etdi.
Bu dövrdə münaqişə ilə bağlı uzun illər fəaliyyət göstərmiş ATƏT-in Minsk qrupu da gündəmdən çıxdı. 2025-ci ildə Azərbaycan və Ermənistanın birgə müraciətindən sonra Minsk qrupunun və onunla əlaqəli strukturların fəaliyyətinə son qoyulması qərara alındı. Proses həmin ilin noyabrında rəsmən tamamlandı.
Digər tərəfdən, regionun nəqliyyat xəritəsinin dəyişdirilməsi də danışıqların əsas mövzularından birinə çevrildi. 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda imzalanan Birgə Bəyannamədə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən bağlantının yaradılması ilə bağlı razılaşma əksini tapdı. Bu istiqamətdə TRIPP — “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” layihəsi gündəmə gəldi.
Yəni 2020-ci ildə əsas məsələ döyüşlərin taleyi idisə, sonrakı illərdə söhbət müharibədən sonra regionda hansı siyasi və iqtisadi münasibətlərin qurulacağından getməyə başladı.
Vaşinqtonda paraflanan mətn
8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə keçirilən görüş Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesində mühüm hadisə oldu.
Görüş zamanı Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri sülh sazişi mətnini parafladılar.
Burada bir hüquqi məqam xüsusilə vacibdir: mətnin paraflanması onun razılaşdırıldığını göstərir, amma bu, sazişin artıq imzalanması demək deyil. Sazişin imzalanması və ratifikasiyası üçün hələ növbəti prosedurlar var.
Həmin gün qəbul olunan Birgə Bəyannamədə isə tərəflərin münasibətlərin normallaşdırılması, kommunikasiyaların açılması və regionda iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı niyyətləri əksini tapdı.
2026-cı ildə proses artıq yalnız sülh sənədinin hazırlanması ətrafında getmir. Tərəflərin gündəmində razılaşmaların praktiki nəticələri, xüsusilə nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin bərpası da var.
Beynəlxalq reaksiyalar
Vaşinqton görüşü ABŞ-ın Cənubi Qafqazdakı diplomatik rolunu da ön plana çıxardı. Donald Tramp administrasiyası 8 avqust razılaşmalarını regionda sülhün təmin olunması istiqamətində mühüm diplomatik nəticə kimi təqdim etdi.
Avropa İttifaqı sülh sazişi mətninin paraflanmasını Azərbaycan və Ermənistan arasında tam normallaşmaya doğru mühüm addım kimi qiymətləndirdi.
Rusiyanın yanaşmasında isə razılaşmanın əldə olunmasına müsbət münasibətlə yanaşı, Cənubi Qafqazda geosiyasi balans məsələsi də ön plandadır.
Türkiyə sülh prosesini və regionda kommunikasiyaların açılmasını dəstəkləyir. Ankara üçün Azərbaycanla Naxçıvan arasında bağlantının təmin edilməsi və regional nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi də prosesin əsas istiqamətlərindəndir.
Yanaşmalar fərqli olsa da, ABŞ, Aİ, Rusiya və Türkiyənin gündəmində ortaq bir məsələ var: 2020-ci ildən sonra formalaşmış yeni şəraitin uzunmüddətli siyasi razılaşma ilə möhkəmləndirilməsi.
Sazişin qarşısında qalan məsələlər
2026-cı ilin sentyabrında əsas məsələ artıq sülh sazişi mətninin hazırlanması deyil. Mətn razılaşdırılıb və paraflanıb. İndi onun imzalanması və ratifikasiyası gözlənilir.
Azərbaycan tərəfi Ermənistan Konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddiası kimi qiymətləndirdiyi müddəaların aradan qaldırılmasını sazişin imzalanması üçün əsas məsələlərdən biri kimi göstərir.
Ermənistanda isə bu məsələ daxili siyasi və hüquqi müzakirələrin predmetidir. Bu səbəbdən sazişin imzalanması yalnız Bakı ilə İrəvan arasındakı danışıqların nəticəsindən deyil, Ermənistan daxilindəki hüquqi-siyasi proseslərdən də asılıdır.
Bununla yanaşı, kommunikasiyaların açılması və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi ilə bağlı razılaşmaların nə qədər sürətlə həyata keçiriləcəyi də sülh prosesinin gələcəyi üçün əhəmiyyətlidir.
27 sentyabrın başqa bir üzü
2020-ci ildə 27 sentyabr müharibənin başladığı gün idi.
Bu gün isə həmin tarixə yalnız keçmişin xatirəsi kimi baxılmır. 44 günlük müharibənin nəticələri regionun siyasi xəritəsini dəyişib, sonrakı altı ildə isə Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri yeni müstəviyə keçib.
Bir tərəfdə müharibənin itkiləri və şəhidlərin xatirəsi, digər tərəfdə isə sülh üçün aparılan danışıqlar dayanır. Bu iki istiqamət bir-birini istisna etmir. Anım Günü keçmişi unutmağa yox, onu xatırlamağa hesablanıb. Sülh gündəliyi isə həmin keçmişdən sonra regionun gələcəyinin necə qurulacağı sualını ortaya qoyur.
Bu gün Azərbaycan və Ermənistan arasında birbaşa dialoq davam edir, nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin açılması müzakirə olunur. Amma sülh sazişi mətninin paraflanması hələ prosesin sonu deyil.
Altı il əvvəl döyüşlərin başladığı 27 sentyabr bu gün artıq başqa bir sualın fonunda qeyd olunur: müharibədən sonra yaranmış yeni reallıq necə davamlı sülhə çevriləcək?
Bu sualın cavabı isə yalnız sazişin imzalanmasından deyil, onun sonradan necə həyata keçiriləcəyindən də asılı olacaq.
Gültac Mehdizadə
