Şaumyanın Hindistandan dəfn kasetini alıb Qorbaçovu fakt qarşısında qoydu - Böyük Rəşid Behbudov müəmmalı şəkildə öldü

Tarix, xatirə və bir müəmmanın izləri ilə

Şuşadan Tiflisə uzanan nəsil

Rəşid Behbudovun hekayəsi onun dünyaya gəlməsindən çox əvvəl – Şuşanın daş küçələrindən başlayır.

Atası Məcid Behbudov Tiflisdə fəaliyyət göstərən Divan Klubunun üzvlərindən idi. Nənəsi fransız dili müəllimi, babası çar ordusunun generalı, əmiləri isə Sankt-Peterburq Hərbi Akademiyasının məzunları olmuşdular. Ailənin Ağstafada at zavodu, Tiflisdə isə kəlağayı fabriki vardı.

Bu, XIX əsr Azərbaycan ziyalı-tacir təbəqəsinin tipik portreti idi. Şuşadan çıxıb Tiflisə köçən, fransız dili öyrənən, hərbi akademiyalarda təhsil alan, sənətlə yaşayan bir ailə mühiti formalaşmışdı. Rəşid Behbudov da məhz bu mühitin yetirməsi idi.

Üstəlik, Üzeyir Hacıbəylinin məşhur "Arşın mal alan" operettasının süjetinin Məcid Behbudovun həyat hekayəsi ilə bağlı olduğu bildirilir. Rəvayətə görə, Şuşada arşınmalçılıq edən Məcid Behbudov general qızı Firuzə xanım Vəkilovaya aşiq olur. Ailə bu izdivaca qarşı çıxdığı üçün Məcid Firuzə xanımı götürərək Tiflisə köçür. Sonralar bu hadisə Üzeyir bəyin yaradıcılığında əksini tapır.

Beləliklə, Rəşid Behbudov həm mənəvi, həm də simvolik mənada "Arşın mal alan"ın içindən çıxmış bir insan idi. Bu əsər müəyyən mənada onun ailəsinin hekayəsini əks etdirirdi.

Anası Firuzə Vəkilova rus dili müəllimi olmaqla yanaşı, dramatik dərnəyə də rəhbərlik edirdi. Belə bir musiqi və sənət mühiti uşaqların formalaşmasına birbaşa təsir göstərirdi.

Maraqlıdır ki, kiçik yaşlarında Rəşid insanların qarşısında oxumağa utanırdı. Lakin ilk dəfə səsini eşidənlər onun qeyri-adi vokal imkanlarına heyran qaldılar.

Yolun başlanğıcı: Ordudan Ermənistan cazına

1933-cü ildə Rəşid Behbudov Dəmir Yolu Texnikumuna daxil oldu və tələbə orkestrinin təşkilatçılarından birinə çevrildi.

Hərbi xidmət illərində ordu ansamblının solisti oldu. Dunayevskinin, Blanterin, Novikovun mahnılarını, eləcə də Zaqafqaziya bəstəkarlarının əsərlərini ifa edirdi.

Onun bioqrafiyasında çoxlarının diqqət yetirmədiyi mühüm bir mərhələ də var.

Ordudan sonra Behbudov əvvəlcə Tiflis estrada kollektivlərindən birində çalışdı, daha sonra isə böyük şöhrət qazanmış Ermənistan Dövlət Caz Orkestrinin solisti oldu. Kollektiv SSRİ-nin müxtəlif bölgələrində qastrollar keçirir, Behbudovun repertuarı isə fərqli xalqların musiqisi hesabına daha da zənginləşirdi.

1930-cu illərin sonlarında o, Spendiaryan adına Ermənistan Dövlət Opera və Balet Teatrının solisti oldu. Məhz həmin teatrın tərkibində 1939-cu ildə Moskvada keçirilən Ermənistan incəsənəti dekadasında ilk dəfə paytaxt səhnəsinə çıxdı.

Bu fakt xüsusilə diqqət çəkir.

Rəşid Behbudov Moskvada ilk dəfə Ermənistan teatrının nümayəndəsi kimi çıxış etmişdi. Sovet sisteminin paradokslarından biri də məhz burada görünür. O, bu sistemin yaratdığı imkanlardan istifadə etdi, amma bütün həyatı boyu özünü azərbaycanlı sənətkar kimi təqdim etdi.

Təsadüfi deyil ki, harada çıxış etməsindən asılı olmayaraq, konsertlərini adətən "Azərbaycan" mahnısı ilə tamamlayırdı.

"Arşın mal alan": Stalin dövrünün qəribə hekayəsi

1943-cü ildə, müharibənin ən ağır günlərində Bakı Kinostudiyası Üzeyir Hacıbəylinin "Arşın mal alan" operettasını ekranlaşdırmağa qərar verdi.

Filmin rejissoru Rza Təhmasib Əsgər rolunda məhz Rəşid Behbudovu görmək istəyirdi. Lakin problem vardı: Behbudov Ermənistan Dövlət Caz Orkestrində çalışırdı və onu kollektivdən ayırmaq mümkün olmurdu.

Bundan sonra demək olar ki, film ssenarisini xatırladan hadisələr baş verdi.

Niyazi və Tofiq Quliyev bir plan hazırladılar. Məqsəd Behbudovun qatarla Ermənistana qayıtmasının qarşısını almaq idi.

Plana görə, vağzalda süni dava yaradılmalı, milis müdaxilə etməli və protokol tərtib etməli idi. Hesab edirdilər ki, qatarı buraxdığı üçün orkestr rəhbərliyi Behbudovu işdən uzaqlaşdıracaq və o, Bakıda qala biləcək.

Nəhayət, plan həyata keçirildi. Qatar yola düşdü, Rəşid Behbudov isə Bakıda qaldı.

Ancaq gözlənilən baş vermədi.

Onu işdən çıxarmadılar.

Nəhayət, Rəşid Bakıda qalır. Amma yeni bir problem yaranır. Dövrün qüdrətli rəhbəri Mir Cəfər Bağırovla görüş haqqında Rəşid belə danışırdı:

"Mən onun qəbuluna girəndə çox adam gözləyirdi. Amma mən elə bilirdim ki, hər şey qaydasındadır — karo kostyumda, cilalanmış ayaqqabılarda, saçlarım briyantinlə daranmış, barmaqlarımda üzüklər. Hamı məni sanki edam yerinə gedirmiş kimi yola saldı. Mən uzun xalça döşənmiş otağa girdim. Otağın sonunda böyük, ağır bir masa vardı və onun arxasında gözlüyü burnunun ucuna düşmüş bir adam oturmuşdu. Mən addımlarımı yavaşıtdım, ayaqqabılarım mənə dar gəldi, burunları isə mənə kilometrlərlə uzun göründü. O, mənə baxıb soruşdu: “Oğlum, sən kimin oğlusan?” Mən büdrəyən dillə cavab verdim: “Məcidin oğluyam.” O dedi: “Necə yəni Məcidin? Bizim Məcidin?!” Sonra da əlavə etdi: “Otur.” Həmin an başa düşdüm ki, xilas oldum."

Məlum olur ki, Bağırov Məcid Behbudovu tanıyırmış. Təxminən bir saat davam edən söhbətdən sonra Aşağı Bulvar küçəsində yerləşən Artistlər evindən Rəşid Behbudova mənzil verilir. Onun Bakıda qalması məsələsi də məhz bu görüşdən sonra həll olunur.

Müharibə illərinin ağır atmosferində çəkilən film böyük uğur qazanır. Kinoteatrların kassaları qarşısında uzun növbələr yaranır, tamaşaçılar filmi bir neçə dəfə izləyirlər. Film SSRİ-nin bütün respublikalarında nümayiş olunur, daha sonra xarici ölkələrdə də göstərilir. Rəşid Behbudov ekran ulduzuna çevrilir.

1946-cı ildə isə bu filmdə canlandırdığı Əsgər roluna görə Rəşid Behbudov Stalin mükafatına layiq görülür.

Dünya fəthi: Hindistan gecəsi və Rac Kapur

Müharibədən sonra Rəşid Behbudovun qastrol səfərləri beynəlxalq miqyas aldı. O, İtaliya, Bolqarıstan, Macarıstan, Hindistan, Çin, Suriya, Türkiyə, Misir, İordaniya, İran, İraq, Polşa, Finlandiya və Latın Amerikası ölkələrində çıxış etdi. Bütün konsertlərini ənənəvi olaraq "Azərbaycan" mahnısı ilə başlayır, eyni mahnı ilə də başa vururdu. Bu isə ona müxtəlif ölkələrdə tamaşaçıların böyük rəğbətini qazandırırdı.

Lakin Hindistanda baş verən bir hadisə onun şöhrətinin miqyasını daha aydın göstərdi.

Hindistana qastrol səfəri zamanı sovet sənətçilərini daşıyan qatar gecə saatlarında yol gedirdi. Vaqonda Maya Plisetskaya, Tamara Turgunbayeva, Nikolay Mixaylov, Valeriya Maslennikova, Rəşid Behbudov və digər tanınmış sənətçilər vardı. Hamı artıq istirahətə hazırlaşarkən qatar qəfil dayandı.

Bir müddət sonra çöldən gələn səs-küy getdikcə artmağa başladı. Səslər aydınlaşdıqca bir ad eşidilirdi:

"Rəşid Behbudov! Rəşid Behbudov!"

Məlum oldu ki, yaxın kəndlərin sakinləri qatarın qarşısını kəsiblər. Onlar məşhur sovet müğənnisini görmək və onun ifasını canlı dinləmək istəyirdilər.

Rəşid Behbudov insanların istəyini geri çevirmədi. O, birbaşa vaqonun pilləkənlərindən tamaşaçılar üçün oxumağa başladı. Azərbaycan və Hindistan mahnıları gecənin sükutunu alqış sədaları ilə əvəz etdi. Kənd sakinləri sənətçini uzun müddət buraxmaq istəmədilər, qatar isə itirilən vaxtı sonradan sürətlə hərəkət etməklə kompensasiya etməyə çalışdı.

Bu hadisənin şahidlərindən biri də SSRİ-nin əfsanəvi balerinası Maya Plisetskaya idi. Onun gözləri qarşısında azərbaycanlı bir müğənni Hindistan gecəsini sözün əsl mənasında fəth etmişdi.

Həmin səfər zamanı Rəşid Behbudov Hindistan kinosunun canlı əfsanəsi Rac Kapurla da tanış oldu. Maraqlıdır ki, hər iki sənətkar eyni gündə — dekabrın 14-də dünyaya gəlmişdi. "Avara" filminin böyük pərəstişkarı olan Behbudov bu tanışlığı dəyərləndirdi və sonradan onların arasında səmimi dostluq yarandı.

Bu dostluq 1988-ci ildə Rac Kapurun vəfatına qədər davam etdi.

Xalq artisti Barat Şəkinskayanın xatirələrinə görə, Rac Kapur bir dəfə Bakıya gələrək Rəşid Behbudovun qonağı olub. O, Azərbaycan qadınlarının gözəlliyinə heyran qaldığını söyləyib və yerli rejissorların bu gözəlliyi ekranda lazımi səviyyədə əks etdirə bilmədiklərini qeyd edib.

Rəşid Behbudov da Hindistana səfərləri zamanı Rac Kapurun çoxotaqlı, dəbdəbəli evində qonaq qalıb. Maraqlıdır ki, dünya şöhrətli sənətkar olmasına baxmayaraq, özünün Bakıda yaşadığı sadə ikiotaqlı mənzili göstərməkdən çəkinirmiş.

Rusiyanın tanınmış parodiya ustası Vladimir Vinokurun Rəşid Behbudov haqqında dediyi sözlər isə onun sənətdəki yerini ən yaxşı ifadə edən fikirlərdən biri sayılır:

"Rəşid Behbudovu 'italyan' adlandırırdım. Çünki onun kimi heç kim oxuya bilmirdi, hətta rus tenorları da. Rəşid Behbudov hamıdan yüksəkdə dayanırdı."

Rəşid Behbudovun beynəlxalq uğurları müxtəlif mükafatlarla da qiymətləndirilib. O, Hindistanda keçirilən sovet incəsənəti festivalının qızıl medalına, Laos ordeninə və Efiopiyanın qızıl medalına layiq görülüb. Bu mükafatlar onun təkcə Azərbaycan deyil, dünya miqyasında tanınan sənətkar olduğunu bir daha təsdiqləyirdi.

Həyat yoldaşı Ceyran xanımın xatirələri isə onun xarakterini başqa tərəfdən göstərir.

Ceyran xanım həmin vaxt 18 yaşında idi və Tibb İnstitutunda təhsil alırdı. Rəşid Behbudov hər gün eyvandan binoklla küçəni izləyərdi. Bir gün Ceyran xanım instituta gəlmədi. Sonra iki həftə görünmədi. Daha sonra yalnız bir rəfiqəsi ilə instituta gəldi. Uzaqdan müşahidə edən Rəşid Behbudov görürdü ki, qız görünməyəndə narahat olur, amma onu yenidən görəndə sevincindən əllərini göyə qaldırır.

Sonralar Fikrət Əmirovun anası onların tanışlığında vasitəçi oldu. Həmin günün dekabrın 14-nə — Rəşid Behbudovun doğum gününə təsadüf etdiyi deyilir. O sonralar etiraf edirdi ki, həmin gün özünə söz vermişdi: əgər Ceyranla tanış olsa, onu həyat yoldaşı kimi görəcək.

Ceyran xanım otağa daxil olan kimi Rəşid Behbudov, guya onu ilk dəfə görürmüş kimi, zarafatla soruşdu:

— Bu gözəl xanım kimdir?

İllər sonra isə ona belə demişdi:

"Mən qastrollara gedəndə qorxurdum. Qorxurdum ki, qayıdanda sənə elçi gəlmiş olarlar. O iki həftə görünməyəndə isə saçımda ilk ağ tel əmələ gəldi."

1966-cı ildə Rəşid Behbudov Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrını yaratdı. Musiqi, estrada, caz, balet və pantomimanı bir araya gətirən bu teatrın bədii rəhbəri ömrünün sonuna qədər özü oldu.

Bu teatrda mahnı sadəcə ifa olunmurdu. Mahnı səhnədə yaşayırdı.

Səhnənin hər detalı — skamya, çadır, işıqlandırma, kostyumlar, balet nömrələri və dekorasiya — mahnının məzmununu tamaşaçıya çatdırmağa xidmət edirdi.

Müslüm Maqomayev "Xatirələrim yaşayır" kitabında yazırdı ki, Azərbaycanın böyük şəxsiyyətlərinin adları çəkiləndə Rəşid Behbudov da Nizami, Xaqani, Səməd Vurğun, Üzeyir Hacıbəyli, Niyazi, Qara Qarayev və Fikrət Əmirovla eyni sırada dayanır.

Maqomayev Azərbaycanı belə təsvir edirdi:

"Bu torpaq Nizaminin, Xaqaninin, Vurğunun, Hacıbəyovun, Niyazinin, Qarayevin, Behbudovun və Əmirovun torpağıdır."

1988-ci ildə Sovet İttifaqı dağılmağa doğru gedir. Qarabağda vəziyyət gərginləşir.

1988-ci il dekabrın 1-də Mixail Qorbaçov Azərbaycan və Ermənistan parlament komissiyalarının üzvlərini, deputatları Moskvaya toplayaraq Qarabağ məsələsini müzakirəyə çıxardı.

Həmin iclasda Rəşid Behbudov Qorbaçova üz tutaraq dedi:

— Mən öz teatrıma tankların arasından keçib gəlirəm.

Qorbaçov cavab verdi:

— Amma bunlar bizim tanklardır.

Behbudov isə dərhal etiraz etdi:

— Xeyr, bunlar bizim tanklar deyil, sizin tanklarınızdır! Qarabağ məsələsi dərhal həll olunmalıdır, əks halda qan töküləcək.

Sonralar həmin görüşü xatırlayarkən deyirdi:

"O anda elə bil mənə nəsə oldu..."

Həmin dövrdə Hindistanda qastrol səfəri zamanı rastlaşdığı bir hadisə də onu dərindən düşündürmüşdü.

Mahnı Teatrının kollektivi ilə Hindistanda olarkən yerli tərcüməçilərdən biri ona Şaumyanın həmin ölkədə dəfn edildiyini söylədi. Bu məlumat Rəşid Behbudovu təəccübləndirdi. O, dəfnlə bağlı materialların yer aldığı videokaseti əldə etdi.

Qarabağ hadisələri başlayandan sonra isə həmin materialı Mixail Qorbaçova təqdim etdi və bunun erməni tarixşünaslığında yer alan bəzi iddialarla ziddiyyət təşkil etdiyini bildirdi.

(Qeyd: Şaumyan Sovet tarixində 26 Bakı komissarından biri kimi tanınır. Rəsmi versiyaya görə o, Bakıda güllələnmişdi. Hindistanda dəfn olunması ilə bağlı məlumat isə bu versiya ilə ziddiyyət təşkil edirdi.)

Bu hadisələrdən sonra Rəşid Behbudovun SSRİ Ali Sovetindəki fəaliyyətinin məhdudlaşdırıldığı, həmçinin hər il müraciət etdiyi xüsusi tibbi komissiyanın onu qəbul etmədiyi bildirilir.

Sağlamlığında, xüsusilə böyrəklərində problemlər yaranmağa başladı.

Sonralar xəstəxanada müalicə aldığı günlərdə həyat yoldaşına belə demişdi:

"Məni o kaset məsələsinə görə aradan götürəcəklər."

1989-cu il mayın 17-də məşq zamanı Rəşid Behbudov özünü pis hiss etdi. Həkimlər onun xəstəxanaya yerləşdirilməsini tövsiyə etdilər. Lakin ilk yerləşdirildiyi tibb müəssisəsi nə onun, nə də ailəsinin ürəyincə oldu və onlar başqa müalicə variantı seçdilər.

Moskvanın Kreml xəstəxanasında müalicə aldığı dövrdə xüsusi tibbi komissiyanın onu qəbul etmədiyi barədə məlumatlar yayılmışdı.

Həyat yoldaşı Ceyran Behbudova sonralar həmin günləri belə xatırlayırdı:

"Biz palatanın qarşısında gözləyirdik. Birdən tibb bacısı çıxdı və Rəşid Behbudovun vəfat etdiyini bildirdi."

2018-ci ildə qızı Rəşidə Behbudova da atasının ölümü ilə bağlı bəzi məqamlara toxunmuşdu. O bildirmişdi ki, vəfatından qısa müddət əvvəl atası Mixail Qorbaçovla danışmış və həmin söhbət gərgin keçmişdi.

Rəşid Behbudov 1989-cu il iyunun 9-da Moskvada vəfat etdi.

O, Bakıda Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

Bu sual bu gün də çoxlarının düşündüyü suallardan biridir.

Cavab isə sadə görünür: Rəşid Behbudov üç fərqli dünyanın qovşağında formalaşmışdı — Şuşanın muğam ənənəsi, Tiflisin kosmopolit mühiti və Sovet İttifaqının yaratdığı geniş imkanlar.

Bu üç amilin eyni vaxtda bir insanda birləşməsi nadir hadisə idi.

O, Azərbaycan, türk, rus, gürcü, erməni, fars, çin və hind dilləri də daxil olmaqla onlarla dildə mahnılar ifa edirdi. Tənqidçiləri heyrətləndirən yalnız düzgün tələffüzü deyildi. O, hər dilin intonasiyasını, emosiyasını və ruhunu da mənimsəyə bilirdi.

Rəşid Behbudov mahnını sadəcə oxumurdu.

O, onu yaşayırdı.

Hindistanda gecə qatarını dayandıran, Kreml salonunda Qorbaçova "Bunlar sizin tanklarınızdır" deyən, dünya şöhrətli Rac Kapura öz sadə ikiotaqlı mənzilini göstərməyə çəkinən həmin insan əslində bütöv bir dövrün simvolu idi.

O dövr geri qayıtmayacaq.

Amma onun səsi hələ də yaşayır.

Bu gün dəyərli şəxsiyyətin anım günüdür. Allah sənə rəhmət eləsin, "Bəxtiyar"!

Əziz Əlibəyli Beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı